ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਨਾਨਾ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁਲਤਿਆ, ਹੁਣ, ਫਿਰ ਪਾਰਸੀ, ਹੋਰ ਰਮਣ ਤੇ ਦਸ਼ਮਾਲਿਕਾ, ਇਹ ਸਭ ਇੱਕਠੇ ਵੱਸਦੇ। ਇਥੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪਰਿਵਾਰ, ਸ਼ੂਰ, ਅਭੀਰ, ਦਰਦ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਸਮੇਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਵੀ ਵੱਸਦੇ। ਖੰਡਿਕਾ, ਤੁਸ਼ਾਰ, ਪਦਮਗ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਦ੍ਰੇਯ, ਸਬ੍ਹਿਰਦ, ਤੇ ਸਤਨਪੋਸ਼ਕ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਸਨ। ਡਰੋਸਕ, ਕਲਿੰਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਾਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਤੋਮਰ, ਤੇ ਕਰਭੰਜਕਾ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਸੁਤ ਜੀ! ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੰਗਲ ਤੇ ਅਮੰਗਲ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਹਰੀਵਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ! ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਅਤੇ ਤਿਸ਼ਯ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਸੀ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਾਪਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਤਿਸ਼ਯ ਯੁੱਗ ਆਇਆ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਯੁ 4000 ਸਾਲ ਸੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ 3000 ਸਾਲ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ 2000 ਸਾਲ, ਤੇ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਹੀ ਆਯੁ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਤਿਸ਼ਯ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪੱਧਰ ਹੈ—ਕਈ ਕੁਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਉਰਜਾਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਉੱਚ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਧਰਮੀ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਮਹਾਂਵੀਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਸ਼ਯ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਉਰਜਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਸੱਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਰਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ, ਧੋਖਾ, ਵਿਦਵੈਸ਼, ਕਾਮ ਤੇ ਲਾਲਚ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਸ਼ਯ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸੰਕੋਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਹਿਮਾਵਤ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹਰੀਵਰਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਜੰਬੂਖੰਡ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸੋ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਮਾਪ, ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਤੇ ਧਰਮੀ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਅਤੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲ ਤੇ ਕ੍ਰੌੰਚਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੰਬੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 18,600 ਯੋਜਨ ਹੈ। ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਇਸ ਤੋਂ ਦੋਹਣਾ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮੋਤੀ-ਮੁਕਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤੂਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋਹਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੋਹਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਧ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੌਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਭੁੱਖਮਰੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ? ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਉਰਜਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਮਣਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰਤਨ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਬੱਦਲ ਉਠਦੇ ਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਲਧਾਰਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਇੰਦਰ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਜਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਵਰ੍ਹਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰੈਵਤਕਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ਾਮਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਉਠਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਿਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ?" ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ—ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ, ਕੁਝ ਕਾਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਯੁੱਗਾਂ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।