ਸੁਨੋ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਾਤ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਗੰਧ (ਸੁਗੰਧੀ) ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਸੁਗੰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਭਿੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਤਪੱਸਵੀ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇਜਸਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਭਾਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ: ਸ੍ਰਵਣ (ਸੁਣਨਾ), ਸਪਰਸ਼ (ਛੂਹ), ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਵੇਖਣਾ), ਰਸਨਾ (ਚੱਖਣਾ), ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ (ਸੁੰਘਣਾ)। ਇਹ ਪੰਜ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਦਾ (ਮਲ-ਤਿਆਗ), ਉਪਸਥ (ਸੁਖ), ਹਸਤ (ਲੈਣਾ), ਪਾਦ (ਚਲਣਾ), ਅਤੇ ਵਾਕ (ਬੋਲਣਾ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ: ਮਲ-ਤਿਆਗ, ਆਨੰਦ, ਲੈਣਾ, ਚਲਣ, ਤੇ ਬੋਲਣਾ। ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤ—ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ; ਹਰੇਕ ਅਗਲੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਡਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਬੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਅੰਡਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਸਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਅਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ, ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਗਰਭ-ਜਲ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਲੋਕ—ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ: ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੋਲ ਆਕਾਰ, ਸ਼੍ਰੀਕੇਸ਼ਾ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਉੱਚਤਮ ਹਰੀ, ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਰਚਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ; ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਹ ਜਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲੈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਸਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਦੀ-ਪਹਾੜਾਂ, ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ, ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿਓ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਰ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ: ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਤੇ ਰੂਪ। ਵਾਯੁ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ-ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੰਖ ਗਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪੰਜ-ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ-ਸੰਖਿਆ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਕਲਪਨਯ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਵੀਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ, ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ, ਤੇ ਖਜਾਨਾ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਨਮਕੀਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਵੀਪ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਖਰਗੋਸ਼। ਇਹ ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ—ਹੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸੋ, ਸੂਤ ਜੀ। ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਖਰਗੋਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸੋ; ਫਿਰ ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਛੇ ਰਤਨ-ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।