ਵਿਸ਼ਣੁਸ਼ਰਮਣ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਸਕਤੀ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰੀ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਦਾ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਹੜੇ ਚਰਨ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।" "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਕ ਧਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖ ਲੱਭਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਛ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।" "ਹਰੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਫਾਇਦੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।" "ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਲਗਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਸਾੜੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਲਵੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।" "ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਬੰਨ੍ਹਨ ਹੈ—ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਾਂਗਾ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ, ਵਿਸ਼ਣੁਸ਼ਰਮਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਣੋ, ਉਹ ਗੱਲ ਕੀ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਮਾੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਿਅ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ—ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" "ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਵੀ ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਪਿਲ ਮੁਨਿ ਦੀ ਰੋਹ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।" "ਇਹ ਨਦੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ—ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾ, ਪ੍ਰਿਅ।" "ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹਵੇਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਜਾਣਵਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?" ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਠ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਜਾ ਬੈਠਦੇ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਸੁਣ ਕੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਅਵਿਮੁਕਤ, ਹਰਿਦਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਅਯੋਧਿਆ, ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥੁਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ— ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਜਿਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਪੁੱਤ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਚੁਪਚਾਪ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਾਨੂੰ ਵਾਂਗ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਇੱਥੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਭਿਆਨਕ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ। ਉਹ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ; ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ, ਤਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ: "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੂਰ ਹੈ।" "ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਮੇਰੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਗਲਤ ਜਗ੍ਹਾ ਆ ਕੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਚੰਗਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਆਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।" "ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਲੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।" ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਠੰਡ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ, ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਯਾਤਰੀ ਅੰਦਰ ਆਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਪੱਸਵੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਯਾਤਰੀ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਤਪੱਸਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਸੋ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।" "ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੁੱਤਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ।" ਜਦ ਯਾਤਰੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ— ਸ਼ਰਭ, ਜੋ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਯਾਤਰੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ...