ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜ! ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਜੋ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ — ਜਪ, ਤਪ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇਛਾ — ਇਹ ਵੀ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਵੇਕ, ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਚੰਚਲ ਨਿਗਾਹ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਰੂਪੀ ਮਧੁਰਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਚੰਚਲ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਦੋਜਾਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਸੋਚੋ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਜੋ ਪੀਪ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਗੰਦਗੀ, ਲਹੂ, ਚਮੜੀ, ਚਰਬੀ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਹਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਦੋਜਾਤੀ! ਜਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਜਦ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਛਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਅਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਛਦਾ ਹੈ—ਆਖਿਰ ਔਰਤ ਜਾਂ ਮਰਦ ਕੀ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਲ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਵਾਂਗ ਪਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪੇਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ ਤੇ ਹੋਰ ਗੰਦਗੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਥੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਕੌਣ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ! ਮਨੁੱਖ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਥੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਹਾਏ, ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਨਿਰਲੱਜ ਹਨ! ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਵਾਲੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੀਂਦ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਅਸਲ ਸੁਖ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੌਣ ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ? ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਔਰਤ ਦੇ ਯੋਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੇਵਲ ਗਰਭ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ: ਆਪਣਾ ਮਨ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਲਾਓ, ਨਾ ਕਿ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗਵਾਨ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੁਚੱਜੀ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਗਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਰੀ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰੀ ਭਗਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ—ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਹਰੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਅਪਰਚਿੰਨ ਹੈ? ਜਿਸਦੀ ਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਧਨਵੰਤ, ਜਿਸਦਾ ਪਿਉ ਵੱਡਾ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਦੋ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ, ਜਿਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੱਧਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਦੋਜਾਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਮੀਠਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਹਰੀ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਰਮ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਧੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਦਾਗ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਗੁਣਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਂਗ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।