ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਨਪ੍ਰਸਥ ਅਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਸਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਵਰਤ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ (ਦਵਿਜ) ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪਾਠ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵਨਪ੍ਰਸਥੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵੇਰੇ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣੇ ਤੇ ਧਰਮਕ ਅੰਸ਼-ਵੰਡ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ। ਉਸਨੂੰ ਚੁਗਲੀ, ਝੂਠ ਤੇ ਆਲਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਹੀ ਅੱਗ ਰੱਖੇ, ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਨਿਵਾਸ ਨਾ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਿਰਨ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਤੇ ਚਟਾਨ ਜਾਂ ਕੰਕੜਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸੌਂਵੇ। ਨਹਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: ਚਾਹੇ ਤੁਰੰਤ ਨ੍ਹਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਜਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ। ਭੋਜਨ ਰਾਤ ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜੌ ਦਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭਾਤ ਖਾਏ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਵੇ, ਵੈਖਾਨਸਾ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕਦਾ ਜਾਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਬੈਠਾ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਧੈਰਜ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿੱਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣੇ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਧਾਉਣੀ। ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਵੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ, ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੀਵੇ। ਕਦੇ ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਧੂਏਂ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਸੋਮਾ ਪੀਦਾ; ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਡਿੱਗੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਸਕਦਾ, ਜਾਂ ਔਖੇ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਰੱਖ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਤੇ ਸਦਾ ਨਿਯਮ ਤੇ ਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਵੇ। ਅਜੇਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਅੱਗ ਜਾਂ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇ। ਪਰ ਜੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਲੁੰਘ ਭੋਜਨ ਖਾਏ। ਭਿੱਖਾ ਜਾ ਤਾਂ ਪਾਤ੍ਰ, ਹੱਥ ਜਾਂ ਟੁਕੜੇ ਵਿਚ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸੂਕਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਉਪਵਾਸ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ, ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਨਪ੍ਰਸਥ ਅਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਵਨ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਸੰਨਿਆਸ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾਉਣ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣੇ, ਜੋਗ ਅਭਿਆਸੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਲੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿਆ ਤੇ ਆਗਨੇਯ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਕੇਸਰੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਨਿਡਰ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਪਰ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਸੰਪਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਵੇਦ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਰਮ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਚੋਂ ਗਿਆਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਮਲਕੀਅਤ, ਨਿਡਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਦੁਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪੱਤੇ ਖਾਂਦਾ, ਪੁਰਾਣਾ ਲੰਗੋਟ ਪਾ ਜਾਂ ਨੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਸੰਯਮੀ, ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਥੀ ਬਣਾਕੇ, ਇੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ, ਨਾ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਪਾਠ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਜੋਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਲਈ ਯੋਗਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਪਾਏ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਲੰਗੋਟ ਪਾਏ। ਉਹ ਮੂੰਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਟਾ ਰੱਖ ਸਕਦਾ, ਤਿੰਨ ਲਕੜੀਆਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਸਦਾ ਕੇਸਰੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਜੋਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਦੁਸ਼ਮਣ-ਮਿੱਤਰ, ਆਦਰ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਸਦਾ ਭਿੱਖਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਰੱਖੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੋ ਘਰ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਲਵੇ; ਪਰ ਜੇ ਮੋਹ ਵਸ਼, ਇਕੋ ਘਰ ਤੋਂ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਤੇ ਦੁਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣੇ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਮੌਨ ਧਾਰੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਪਏ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੈਰ ਰਖੇ, ਤੇ ਕੱਪੜੀ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਅਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।