ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਜੋ ਵਡਿਆਈ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਦੱਸੋ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ 'ਤੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਸ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਤਾ ਹੋ। ਦੱਸੋ, ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਦੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਕਦਮ 'ਤੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਜਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਦੇਵਤਾ-ਸਿਰਜੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।" ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇ ਕੋਈ ਮੋਹ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤੀਰਥ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਹਿੰਸਕ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਿਖਿਆ 'ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।" ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਤੁਹਾਡੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਜਨਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਨਿਕਲੀ, ਉੱਥੇ ਯਮੁਨਾ ਵੀ ਗਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ, ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਇੱਥੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਪੀਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਡੁੱਬ ਕੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪੀਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ 'ਵੀਰਜਾ' ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।" "ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ, ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਸੁਰਤਲ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ।" "ਜੋ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਦਸ-ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪੂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਤਾਂ ਅਣਮਾਪ, ਅਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਦ ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਾਜ਼ ਵੀ ਦੱਸੋ।