ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀ ਚਟਾਈ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੌ ਔਰਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ, ਵੱਡਾ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅੰਕ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ, ਹੀਰੇ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਭੋਗਵਤੀ ਨਗਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਨਿਪੁੰਨ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਚਾਰ ਵੈਦਾਂ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਸਨਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਣਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿਚ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸੌਖੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਦੁਲਭ ਹੈ: ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਉੱਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜਿਹੜਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਪਾਪਾਂ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਮੰਗਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਤਾ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਝੜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਾ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਾਨਸਾ ਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਿਛਾ, ਜੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਦਿਆਂ, ਉਹ ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਰਥੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਨੇ, ਹੀਰੇ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੱਠ ਸੌ ਤੀਰਥ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵਾਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਰਾਹੂ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੇ ਸੱਠ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕੱਟ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੁਣ: ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੋਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਿਣਪ੍ਰਮੋਚਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਤ ਰਹਿਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਰਿਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।