ਸਵਰਗ ਖੰਡ ਦੇ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮੁਨਿ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਠੀਕ ਢੰਗ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਕੌਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਇਥੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਹਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਾਹਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੈਦਲ ਜਾ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਯਮ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੇਕ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਹੜਾ ਬਨਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਨਿਆਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਪਵਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਸਦਾ ਹੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਿਅਕ, ਸਾਧਿਆ, ਤੇ ਪਿਤਰ, ਸੰਤਾਨ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਅੰਗੀਰਸ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਸੁਪਰਣ, ਆਕਾਸ਼ ਗਮੀ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਅਤੇ ਸਵੈ ਹਰੀ ਜੀ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗਰਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋ ਵਧਕੇ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਣ, ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਲ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਉਥੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਏ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਡੋਲ੍ਹਣ ਨਾ ਦੇਣ। ਉਥੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸਿਰਫ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ, ਜੋ ਜੋਗੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਹਿਣ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਹੁੰਚੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਹੂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਨਾਗ—ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਾਰ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ—ਜੋ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਮਕ ਕੁਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੰਸ ਪ੍ਰਪਤਨ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਨਿਰਵੈਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸਾਠ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੌ ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਉਥੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਅਲੌਕਿਕ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਮਝਾਈ।