ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂਰ ਦੀ ਧੂੜ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਚੰਨਣ ਦਾ ਚਕਰ ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੌਰਯਵਰਮਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰ-ਚੁਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਿੰਹਲ ਦੀ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਸਿੰਹਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਕ੍ਰਮਵੇਤਾਲ ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਲਾ-ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਗਏ, ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਉਪਹਾਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ਼ੌਰਯਵਰਮਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫਾ ਭੇਜਿਆ—ਦੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ। ਇਹ ਤੋਹਫਾ ਜਦ ਸਿੰਹਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਜੋਹੜੀਆਂ ਤੇ ਪੰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਸੋਹਣੇ ਪੰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਲੈਂਦਾ, ਢੋਲ ਤੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਗ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਉੱਥੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਖਰਗੋਸ਼ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੱਲਾ ਮਚ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ। ਜਦ ਪਲਕੀ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਦੌੜਦੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਿਆ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਐਸੇ ਤੇਜ਼ ਦੌੜੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਖਰਗੋਸ਼ ਥੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਖਰਗੋਸ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਝੱਗ ਵਾਲੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਜਦ ਖਰਗੋਸ਼ ਉੱਛਲ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲ੍ਹ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚੀਕ ਮਾਰੀ, "ਅਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤ ਗਏ!", ਤਾਂ ਕੁੱਤਾ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਘਾਅ ਤੇ ਖੂਨ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕ ਗਿਆ। ਕੁੱਤਾ, ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੂੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਹਿਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਕਪੂਰ, ਕੇਲਾ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਪਲਿਆਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ। ਉੱਥੇ, ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਰੰਗੀ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਛਾਂ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ। ਨਾਰੀਅਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਪੱਕੇ ਅੰਬਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉੱਥੇ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਾਥੀ ਇਕੱਠੇ ਖੇਡਦੇ, ਤੇ ਸੱਪ ਨਿੜਰ ਹੋ ਕੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਘੋਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਤਸਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਲਗਾਤਾਰ ਗੀਤਾ ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ, ਉਹ ਖਰਗੋਸ਼, ਜੋ ਹੁਣ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦਾ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਚਿਕੜ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਕੁੱਤਾ ਵੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚਿਕੜ ਦੇ ਛਿਟੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕੁੱਤੇ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਵੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਤਸਾ ਦਾ ਵਿਦ੍ਯਾਰਥੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਵ-ਕੰਧਰਾ ਸੀ, ਹੱਸ ਪਿਆ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵੈਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਵੱਡੀ ਭਕਤੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ—ਇਹ ਕੁੱਤਾ ਤੇ ਖਰਗੋਸ਼, ਜੋ ਨੀਚ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਸਨ, ਕਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ?" ਵਿਦ੍ਯਾਰਥੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਵਤਸਾ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ, ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾ ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਦ੍ਯਾਰਥੀ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੋਟਣ ਕਰਕੇ, ਖਰਗੋਸ਼ ਤੇ ਕੁੱਤਾ ਦੋਵੇਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਹੱਸਦੇ ਕਿਉਂ ਹੋ, ਤੇ ਕਿਸ ਗੁਪਤ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸੀ?" ਵਿਦ੍ਯਾਰਥੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸੀ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵੈਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖਰਗੋਸ਼ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁੱਤਰੀ ਬਣੀ। ਦੋਵੇਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਬਣੇ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਵੈਰਤਾ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਪੈਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।