ਇਹ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਮੋਖਸ਼ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਆਨੰਦਮਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੰਤਰ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏਆਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ, ਸਵਰਗਦਾਇਕ, ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਹਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਾਸ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤੀਰਥ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰੋਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਥੇ ਜਾਇਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਵਾਸੂ, ਆਦਿੱਤ, ਮਰੁਤ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾ; ਪੁੰਨ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ, ਸ਼ਰਧਾ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਉਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਚੋਰ ਨਹੀਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿੱਧਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ, ਪਰਪਿਤਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲੀਪ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ।” ਦਿਲੀਪ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ; ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਤੈਨੂੰ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਲੀਪ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਭਾਰਤ, ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ—ਵਾਲਮੀਕਿ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕੌਂਡਿਨ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਗੌਤਮ, ਅਸੀਤ, ਦੇਵਲ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਗਾਲਵ, ਉੱਦਾਲਕ (ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ), ਸ਼ੌਣਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਆਸ, ਦੁਰਵਾਸਾ, ਜਾਬਾਲੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਨਭਾਗ, ਤੂੰ ਇਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਬੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਯਯਾਤੀ, ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਭਗੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾੜ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪੁੱਨਵੰਤ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ ਤੇ ਵੱਸੇ, ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਧਾ, ਅਸ਼ਵੱਥ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ, ਇਹ ਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਸੇਵੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਰਥ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।