ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪਾਂਚਵਾਂ ਗੰਧ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਰ ਗੰਧ ਨਹੀਂ; ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਹਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੋ ਗੁਣ ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ। ਇਹ ਗੁਣ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਸਾਜਨਾਂ। ਉਹ ਟਾਪੂ ਬਿਲਕੁਲ ਗੋਲ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ-ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਲੂਣਦਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀਪ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੀਪਲ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਖਰਗੋਸ਼। ਇਹ ਟਾਪੂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਜਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਖਰਗੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਕਾਰ ਦੱਸੋ, ਫਿਰ ਪੀਪਲ ਦਰੱਖਤ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਸੁਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਛੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਹਿਮਵੰਤ, ਹਿਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਾਧ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨੀਲਾਚਲ, ਜੋ ਬੈਰੀਲ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਤ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਿਮਵੰਤ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਹਿਮਕੂਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਨਾਮਕ ਭੂਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਲਾਚਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲਾਕਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਮੇਰੂ ਖੜਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਚੁਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਚੁਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਹੈ; ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਖੰਡ ਹਨ: ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਕੇਤੁਮਾਲ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੁਰੁ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਣਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਹੰਗਸੁਮੁਖਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਾਂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਮੱਧਲਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਸੂਰਜ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ ਇਸਦੇ ਚੋਊਂ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਜੰਬੂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਦਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੁੰਬੁਰੂ, ਨਾਰਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ, ਹਾਹਾ ਅਤੇ ਹੂਹੂ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਅਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਹਰ ਉਤਸਵ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ਼ਨਸ ਕਾਵ੍ਯਾ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਰਤਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਰਤਨ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਕੁਬੇਰ ਉੱਥੇ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਧਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਉੱਦਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਰਣਿਕਾਰਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਦੇਵ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਰਣਿਕਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਲਟਕਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿੰਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।