ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਵੰਸ਼, ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਗੁਣ ਬੜੇ ਉੱਚੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਵਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਨਾਮਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਰਮਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮੈਂ ਧਰਮਸ਼ਰਮਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਗੁਣਹੀਨ। ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਨਾਮਸ਼ਰਮਾ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੂੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ, ਹੇ ਉੱਤਮਜਨ, ਸੁਣੋ। ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ, ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ? ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਉੱਤਮ ਘਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। "ਧਰਮਸ਼ਰਮਾ" ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਅਰਥ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮ ਕੇ ਵੀ ਨ ਮੈਂ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ। ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਪੁੱਤਰ, ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।" ਪਿਤਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਲਟ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਓਥੇ ਸਦਾ ਮਾਰ, ਤਕੜੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਚੀਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ, ਨ ਕੋਈ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ; ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਖੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਪਾਠ ਕਰਾਂਗਾ, ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗਾ; ਤੁਹਾਡੇ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਹੀ ਖਾਂਗਾ, ਸੁੱਤਾਂਗਾ ਤੇ ਖੇਡਾਂਗਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ।" ਇੰਨਾ ਕੁਹਿ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦ ਮੈਂ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਮੂੜ੍ਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਕਹਿੰਦਾ: "ਪੁੱਤਰ, ਜਲਦਬਾਜੀ ਨਾ ਕਰ, ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਿਰਕਾਰ ਗਿਆਨ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਅਤੇ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਘਰ ਜਾ।" ਪਰ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਮੰਨਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਿਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਹੰਸੀ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਜਿੰਦਗੀ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਅਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ। ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ: "ਕਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇਗਾ? ਕਿਵੇਂ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ? ਕਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇਗਾ? ਕਿਵੇਂ ਮੋਖਸ਼ ਹਾਸਲ ਹੋਵੇਗੀ?" ਇੰਝ ਸੋਚਦੇ-ਸੋਚਦੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਵੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਜਬੂਰ, ਤਦ ਇੱਕ ਸਿਧ ਮਹਾਤਮਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਹੀਂ, ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ, ਇਕੱਲੇ ਬੈਠੇ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧਿ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਣ ਲਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵੀਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਬੇਨਸੀਬ ਤੇ ਦੁਖੀ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ?" "ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਯੋਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਂ, ਬਹੁਤ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਪਿਛਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਖੀ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।" ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੂਮਿਖੰਡ ਦੇ ਵਿਅਕਤ ਚੌਵੀ-ਦੁਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਹ ਸਿਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਨ ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਰ ਹੈ, ਨ ਹੱਥ, ਨ ਪੈਰ, ਨ ਅੱਖਾਂ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਨ ਨੱਕ ਹੈ, ਨ ਕੰਨ, ਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਗਿਆਨ ਕਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਸਦਾ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰਵਜ੍ਯਾਨੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੀਵਾ ਘਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਉੱਤਮਜਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਣੁ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ; ਗਿਆਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਾਂਗ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਨ ਹੱਥ, ਨ ਪੈਰ, ਨ ਅੱਖ, ਨ ਕੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਫੜਦਾ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਘਦਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਗਿਆਨ ਦਾ ਥਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮ। ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।