ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਕ ਦੈਤਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਲਣ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਔਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੈਤਿਆ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਦੈਤਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਜੋ ਉੱਤਮ ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਉਹ ਪੂਜਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਫਿਰ, ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਤੇਰੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਸੂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ; ਦੱਸ, ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?" ਉਸ ਤੇ, ਵਿਹੁੰਡਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਇਕ ਐਸੀ ਔਰਤ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਇੱਛਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇ।' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰ; ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਮੇਰੀ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾ।' 'ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਐਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' 'ਇੱਛਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਫੁੱਲ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ—'" ਇਸ ਤੇ, ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ, ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆ? ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਦੱਸ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਕੀ ਹੈ?" "ਉਹ ਉੱਤਮ ਫੁੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਏ, ਤੇ ਉਹ ਹਾਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ?" ਵਿਹੁੰਡਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਹੀ ਫੁੱਲ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਹੋਣ; ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਕ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਕਿਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੁਣ ਪੁੱਛਿਆ।" ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕਾਮੋਦਾਰਾ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਇਸ਼ਵਰੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।" "ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵਾਂਗੀ—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗ।" ਦੇਵੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬੁਰੇ, ਪਾਪੀ, ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤਿਆ ਉੱਤੇ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਸੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਗੱਜਣੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਗੱਜਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਨੀਚ ਦੈਤ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਉਹ ਦੈਤਿਆ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੈਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਔਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੂੰਜਲ, ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, "ਕਾਮੋਦਾ ਦੀ ਕਥਾ", ਚਯਵਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਗੁਰੂਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਤਮ, ਤੇ ਵੇਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ, ਮਹਾਨ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੂੰਜਲ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਆਖਿਆ।" ਬੜੇ ਪੇੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਹਾਸ਼ੁਕਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ, ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਧਰ? ਕਿਸੇ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪੰਛੀ ਦਾ ਪਾਪੀ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ? ਤੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਹੇ ਸ਼ੁਕਾ? ਕਿਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਇਹ ਫਲ ਮਿਲਿਆ? ਇਹ ਲੁਕਿਆ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਕੋਈ ਸਿੱਧ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੱਸ।" ਕੂੰਜਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸਿੱਧ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਤੇਰੀ ਉੱਚੀ ਕੂਲ, ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤੇਰੀ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਆ, ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ, ਤੇ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਭਾਰਗਵ ਨਾਮਕ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਤੂੰ ਚਯਵਨ ਨਾਮਕ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ।" "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਵਿਦਿਆਧਰ। ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ, ਇਕ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।