ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮੱਧਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਨਾ ਨਾਮਕ ਵਾਯੂ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਬਲੌਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਦਾਨਾ ਵਾਯੂ ਧੁਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਾਹ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਦਾਨਾ ਵਾਯੂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੀਂਦ, ਜੋ ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੀਂਦ ਹਿਰਦੇ, ਗਲੇ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੱਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਸੁੰਘੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਭੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਦਾਨਾ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯੂ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ, ਖੁੰਟੀ ਨਾਲ ਫੜੀ, ਥਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ, ਅਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ, ਪਹਾੜ, ਔਖੇ ਥਾਂ, ਉੱਚੇ-ਹੇਠਾਂ ਹਿੱਸੇ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਤਿਕਾ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਕਫ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਣੀ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸੋਨਾ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਿੱਤਿਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਬਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਵੇਰੇ ਵੇਖਿਆ ਸੁਪਨਾ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਲਾਭ ਜਾਂ ਘਾਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੀ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਾੜਾ ਸੁਪਨਾ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੂਮਿਖੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਵੇਨਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਚਯਵਨ ਤੇ ਕਾਮਦਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਾਮਦਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ, ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ ਜੀ; ਮੇਰੇ ਸਵਾਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਮਨੁੱਖ, ਮੰਦ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਦੱਸੋ, ਹਰੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹੜਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਤੁਰੰਤ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਾਨਵ ਪਿੱਛੋਂ ਆਏ ਤੇ, ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭ੍ਰਿਗੂ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸਨ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੋਗੇ।" ਜਨਾਰਦਨ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣਗੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਮਾੜਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਰਦ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ 'ਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, "ਹਾਏ!" ਕਰ-ਕਰ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠੀ, ਬਹੁਤ ਰੋਈ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਨੰਦਨਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਵੀ, ਅੰਸੂ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਅੰਸੂ, ਜਦ ਡਿੱਗੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੰਸੂ ਪਾਣੀ 'ਚ ਸਮਾਏ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕਮਲ ਬਣ ਗਏ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ, ਉਹ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਤਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਉਹ ਕਮਲ ਲੈ ਲਏ। ਉਹ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ ਦੇਵੀ, ਗੁੱਸੇ 'ਚ, ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਵੇਖੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਸ ਦਾਨਵ ਦੀ ਮੰਦ ਕਰਤੂਤ।" "ਇਹ ਕਮਲ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਮੰਦ ਆਤਮਾ, ਉਹ ਫੁੱਲ ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੱਚੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮਨ ਇੱਛਾ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਕਤਾ ਮੰਦ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ।" "ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਇਸ ਦੀ ਨਸ਼ਟਿ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਹੁੰਢਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਉਪਾਇ ਸੋਚਿਆ। ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਮਾਇਆਵੀਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦੀ ਉਤਮ ਪਾਰਜਾਤਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਾਪੀ ਦੈਤ, ਉਥੇ ਆ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਮੋਹਿਤ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲਗਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀਵੀਂ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ, ਕਰਮ, ਸੁਪਨੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਤੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।