ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਫੁੱਲ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਤਰੀ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦਾਨਵ ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਮੋਦਾ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਕਥਾ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਧਰਤੀ ਖੰਡ, ਵੇਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਚਯਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ 'ਕਾਮੋਦਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ' ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਜਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਮੋਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸਨ, ਕਾਮੋਦਾ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਮਾਲਕਾ ਕਾਮੋਦਾ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ: “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੀ ਹੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ?” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਮੋਦਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਤੁਹਾਡੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, ‘ਉਹ ਅਪਰਚਿੱਤ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ।’ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਪਨਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸੁਪਨਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁੱਧ ਬੂੰਦੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੱਧ ਬੂੰਦੇ ਬਾਹਰ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈ। ਆਤਮਾ ਸੁੱਧ, ਅਲੱਗ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਬੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਕੱਲੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਹਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੂੰਦੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਤੋਂ ਅੰਤਹਕਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਤੱਤ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਤੱਤ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੋਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੇਡ ਅਤੇ ਖੇਡਣਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਤੇ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਾਂਤੀ ਜਾਂ ਹਵਾ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਪਾਣੀ। ਇਹ ਪੰਜੇ, ਆਤਮਾ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਗ, ਦਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ। ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਹਕਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਦਿਸਦਾ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤਹਕਰਣ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਮੋਗੁਣੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਚਮਕਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਹਕਰਣ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਾਮੋਦਾ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਦੀਵੀਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।