ਕੁੰਜਲਾ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਆਰੰਭੀ— ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੁਣੋ! ਸ਼ੇਰਨਾਂ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਕਾਰੀ ਤੇ ਤੇਜ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਰਥ ਨਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” ਇੰਦਰ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕੋਲ ਜਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਦਿਖਾ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਯੁ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਬੜੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ।” ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੁਸ਼ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਰਥ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ।” ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਪਾਪੀ ਹੁੰਡਾ ਦੈਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, “ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਸਟ ਦੈਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਾਦੂ ਠੱਗ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਜਦ ਨਹੁਸ਼, ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਇਹ ਬਲਵਾਨ ਬਚਨ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਖੁਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਚਕਰ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਤੇਜਸਵੀ, ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੀ, ਉਖਾੜ ਕੇ ਨਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਭਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭਾਲਾ ਲੈ ਕੇ ਨਹੁਸ਼, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਵਰੁਣ ਨੇ ਉੱਚਤ ਪਾਸਾ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਸ਼ੰਖ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਜਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਵਾਯੂ ਨੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ; ਅੱਗ ਨੇ ਅਗਨਿ ਅਸਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ, ਬਾਣ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁੰਜਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ— ਫਿਰ ਅਯੁ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਸੀ, ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਲਾਮੀ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਤੇ, ਨਹੁਸ਼ ਬੜੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਰੌਸ਼ਨ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੁੰਡਾ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਨਹੁਸ਼, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਾਤਲੀ ਰਥੀ ਨਾਲ, ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਯਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਭੂਮੀ ਖੰਡ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਮਹਾਤਮ ਵਿੱਚ, ਵੇਨਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਨਹੁਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੌ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਅੱਗੇ— ਕੁੰਜਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਨਹੁਸ਼, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰੀ ਔਰਤਾਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਔਰਤਾਂ, ਰੰਭਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਕਿਨਨਰ, ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮਹੋਦਯਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੁਸਟ ਹੁੰਡ ਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਨੰਦਨ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਅੰਗਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਹੱਲ, ਘੜਿਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਖੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਸਾਰੇ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ, ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ, ਕਮਲ ਤੇ ਲਾਲ ਕੁਮੁਦ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੀਆਂ ਜੜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਨਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਜੜਾਵਾਂ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹੋਦਯਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਜੰਗਲ ਸੀ, ਜੋ ਅਸਮਾਨੀ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਨਹੁਸ਼, ਮਹਾਨ ਬੀਰ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਮਰ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਲੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਸਮੇਤ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਵ੍ਯ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਨਹੁਸ਼ ਲਈ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਭੱਟ ਤੇ ਮਗਧ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਯੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਈ। ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਸੁਣਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੂਮੀ ਖੰਡ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਮਹਾਤਮ, ਚਯਵਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਵੇਨਾ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਨਹੁਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਅੱਗੇ— ਕੁੰਜਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਜਦ ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਉਹੀ ਗੀਤ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਰਾਗ ਤੇ ਲਯ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠੀ, ਵੱਡੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ, ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਤੋਂ ਚਲੀ ਗਈ।