ਇਕ ਵਾਰ, ਪਦਮਾ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੂੰ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਦੇਵੀ, ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸਦਾ ਉਥੇ ਮੇਰੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਉਥੇ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਭੋਜਨ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਦੁਗਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿੱਪਲਾਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਦੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਥੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦਧੀਚੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਥੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪਿੱਪਲਾਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਕਿਹੜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ?” ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਉੱਥੇ ਦਧੀਚੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਉੱਚੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ, ਕੋਲਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਆਇਆ, ਜੋ ਵਾਧਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਹੋਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਦੈਤ-ਵਧ ਲਈ ਵਿਧੀ ਰਚੀ। ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਨੇ ਕੋਲਾ ਅਸੁਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿੱਪਲਾਦਾ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਭੂਤਾਲਯਾ ਜਾਵੋ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵਟ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿਲ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਭੂਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੌਦਵੀ ਜਾਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਸਵੇਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ। ਭੂਤਾਲਯਾ ਵਿਖੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵਟ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਇਥੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਘਟੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਭ੍ਰਮਤੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਘਟ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਲੱਖਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨ-ਚਾਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘਟੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੈਦਿਆਨਾਥ ਸਥਾਨ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਜਿੱਤ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਸਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਾਵੋ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਕੁੰਵਰੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧਕ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਧਰਮਵਾਨ, ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ, ਮਨ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਲੋਕ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਫਲ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਉੱਥੇ ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਤਿਲ ਦੇ ਲੱਡੂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵੈਭਵ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਇੰਦਰ, ਪੁਰੰਦਰ, ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ? ਵਾਰਤ੍ਰਘਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਪੁਰੰਦਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।” ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਦੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਦਸ ਸੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਸਵ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਹਾਰ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ; ਕੋਈ ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਯੁੱਧ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ। ਵਾਰਤ੍ਰਘਨਿਆ ਦੇ ਸੰਘਮ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਜੋ ਭਸਮ ਕਾਸ਼ਯਪੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ‘ਭਸਮਗਾਤ੍ਰ’ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ, ਭਸਮਗਾਤ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੰਦਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮਾ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਭਗਤੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।