ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸਤਕਰਮੀ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਅਨੇਕ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿੰਦ, ਭਿੱਲ ਅਤੇ ਕੋਲ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਵਿੱਖਣ ਆਉਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਲੱਖਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਾ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ। "ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ," ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਬਲੈਸਡ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖਿਆ।" ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਧਾਰ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਿਮ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਗੰਗਾ, ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਚੱਜਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੰਸ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਇਕ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ, ਹਿਮਪੁਤਰੀ—ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਧੀ—ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਧੀ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਾਂ ਸਵਾਹਾ ਆਪ ਹੀ?" ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ, "ਕਿੰਭੇ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਰੋਹਣੀ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੁਆਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ।" ਹੋਰ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਜਿਹੀ ਸੋਭਾ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹਨ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਜਿਹੀ ਸੋਭਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ—ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਰੀਲੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਹੰਝੂ, ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ, ਸੁੱਚੇ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ, ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਹੰਝੂ, ਜੋ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ, ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਕਮਲ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਤੈਰਦੇ। ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਕਮਲ, ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਰਦੇ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੀ ਧਾਰ, ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਰਤਨ ਨਾਮਕ ਮਨੋਹਰ ਗੁਫਾ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਮਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਮਲ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ ਉਪਜੇ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਏ ਹੋਏ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਹੰਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਉਸ ਰਤਨ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪੁੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਿਰਫ਼ ਲੰਗੋਟ ਪਹਿਨਿਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਪੱਸਵੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ, ਨਾ ਭੋਜਨ, ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ, ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਸਮ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਰੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਨ। ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ, ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਨੱਚਦਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਜੀਵ ਵੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪੈਂਦਾ। "ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਿਉਂ ਹੈ?" "ਉਹ ਨਾਰੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਗਿਆਨੀ ਕੁੰਜਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਕਪਿੰਜਲਾ ਨੇ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਯਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਬਾਰੇ, ਭੂਮਿ ਖੰਡ ਦੇ ਵੇਣਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਇੱਕਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਕੁੰਜਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਖੇਡਦਿਆਂ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਖਾਓ।