ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਸਮਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਕਦੇ ਅਣਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਜ਼ਤ ਦੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅਦਰਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦਾਤਾ ਤੇ ਕਦੇ ਮੰਗਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਹੀ ਮਾਪਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਸਮਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨਤਰ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤਿੰਨ ਬੰਧਨ — ਵਿਆਹ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ — ਇਹ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਕਦ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਸ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ, ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਦੁਖ, ਮਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਸੱਪ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਪੂਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਦੇ ਦਾਤਾ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਆਪਣੀ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਆਯੁ, ਕਰਮ, ਧਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੌਤ — ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਮੀ ਕੱਚ ਦੀ ਗਾਂਠ ਤੋਂ ਜੋ ਚਾਹੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਦਿਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਨੀਚ ਜੀਵ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਾਣੀ — ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਲੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੁਖ ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੁਖ, ਉਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੇ ਪਟ ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਚਾਹੇ ਤਾਕਤ ਨਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਕਰਮ, ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਢਾ ਹਜਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ, ਕਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੇਵਲ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ ਦੌੜੇ, ਤਕਦੀਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਖੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਕਰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਹੀ, ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਗ੍ਰਹਿ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸੱਪ, ਡਾਕਣ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ। ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਸਰ ਵਲੋਂ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਮਿਲਣਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ। ਤਕਦੀਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਕਦੀਰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕਰਮ ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਕਦੀਰ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਜੋ ਨਾ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਤਕਦੀਰ ਵਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਕਦੀਰ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਜਾਂ ਧਨ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਕਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਉਭਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦਾ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਹ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਮੁਕਾਅਉਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਆ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਔਰਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ; ਮੇਰਾ ਘਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਨਚਣ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਆਏ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ, ਬੁਢਾਪਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਕਰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਬੇਕਾਰ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਤਲੀ ਨਾਂ ਦਾ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ; ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸੱਪ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਸਚਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਵਲੋਂ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਐਸੇ ਹੀ, ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਯਯਾਤੀ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਕੇ; ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਮ ਸਕਦਿਆਂ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੱਨ ਵਿੱਚ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ।