ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਰਸਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ਵ, ਯਾਨੀ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਘੋੜਾ, ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੋਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਦਾਈ ਕਰਵਾਈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਲਾਸ਼ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਖ, ਕਪਿਲ ਮুনি, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਦੈਵੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਪਿਲ ਜੀ ਜਾਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਗਰ ਦੇ ਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਬਚੇ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ—ਹ੍ਰਸ਼ੀਕੇਤੁ, ਸੁਕੇਤੁ, ਧਰਮਰਥੋਪਰ, ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਪੰਜਜਨ—ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਗਰ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਚਲਿਆ। ਭਾਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਰ ਦਿਤੇ: ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼, ਮੁਕਤੀ, ਚੰਗੀ ਖ਼ਿਆਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ। ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਪਮਾ ਮਿਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਘੋੜਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜੇ ਸਿਰਫ ਸੁਣ ਲਵੀਂ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ‘ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ’ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਣੁ ਲੋਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਗੰਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਣੁ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ, ਸਰਯੂ, ਵੈਤ੍ਰਵਤੀ, ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਚੰਦਰਾ, ਅਤੇ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਵੀ ਕਰਮ ਨਾਸਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਿਆ, ਪੂਰਨਾ, ਦੀਪਾ, ਅਤੇ ਵਿਦੀਪਾ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਤਿਆ ਵਰਗਾ ਮਹਾਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਗ੍ਰਹਣ ਜਾਂ ਸੂਰਜਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਆਕਾਰ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਣੁ ਨੇ ਕਈ ਯੁੱਗ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੈਵੀ ਮਾਤਾ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਣੁ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪੀ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੇਰੀ ਹਰ ਸਾਂਸ, ਮੇਰਾ ਹਰ ਕੰਮ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।” ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਣਾਮ, ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਧਾਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਇ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਇਹ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ, ਹੁਣ ਦੈਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਨੰਦ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ, ਮੁਰ-ਵੈਰੀ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਨਾਵ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਵਰਗ ਨਦੀ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਸਾਰੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਕੰਬਦਾ ਹੈਂ? ਜੇਕਰ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਵੈਰੀ ਨਰਕ ’ਚ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡਰ? ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ, ਆਨੰਦ, ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਾਪੀ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਥੋਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗੇ, ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੇ ਗੁਣ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲੇ—ਇਹੀ ਸਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਹੇ ਜਾਹਨਵੀ ਮਾਤਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ, ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ, ਹੇ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ, ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਲੈ, ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ। ਵਾਕਪਤੀ, ਵਿਣੁ, ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨੀਲੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿੱਤੂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਲਾ ਬਰਗਦ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਛਾਂ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਥੱਕਾਵਟ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਾਜੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨਿੱਤ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜਸਤਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।' ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਤ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਚਮਰੇ ਦੀਆਂ ਪੰਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀ ਝਲਕ ਹੈ। ਸੰਘਮ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ, ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ, ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਘਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿੜਾ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪ੍ਰਯਾਗ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦੀ ਕਥਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤਕ, ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸਚਾਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਮਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।