ਉਜਲੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ ਬਾਰੇ ਹੱਸ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਵੀਣਾ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ—"ਉਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ—" ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਔਰਤ ਜਨਮੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਜਾਦੂਈ ਰੂਪ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਹ ਔਰਤ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਓਹੀ ਵੇਲੇ, ਫਿਰੋਂ ਸੁਰੀਲੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਉੱਚੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਤਾਨਾਂ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਫੌਰਨ ਉਸ ਧੁਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੰਢਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੋਹਣਾ ਕਮਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣਾਂ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਨੂਰ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀ ਲਾਟੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਲ ਤੇ ਲੈ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਕਿਨਨਰ—all ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਐਸਾ ਰੂਪ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਉੱਠੀ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ; ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਮ ਨੇ ਜਕੜ ਲਿਆ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ। "ਕਦੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਐਸਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ," ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਜੋਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆਸਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ। "ਇਹ ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਮੈਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਵੇ?" ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਜੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ— ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ? ਜੋ ਔਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਵੇਖੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਫਿਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੌਣ ਔਰਤ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਾਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਸੋਮ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮੀ ਹਾਂ, ਸੱਤਾਂ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਯਯਾਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਹੇ ਸੁਮੀਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਿ ਦਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਕਰ।" "ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹਵੇਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਣਰੋਕੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਸ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਰਾਜ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ—" "ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।" ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਜਨਮ-ਸਥਾਨ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੱਸ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ।" "ਮੇਰੀ ਇੱਕ-ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇੱਛਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ।" ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਸੁਣ।" ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਇੱਛਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—" "ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਰਤੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ; ਉਸੇ ਝੀਲ ਵਿਚ, ਰਤੀ ਰਹਿ ਗਈ।" "ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।" "ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕਰ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਹੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵ, ਮਨੋਭਾਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦੇ।'" "'ਇਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹੈ! ਸਾਡੇ ਲੀਏ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵਰ ਦਿਓ ਕਿ ਇਹ ਕਾਮਦੇਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।'" "ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਮੈਂ ਮਨੋਭਾਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜ-ਬਾਣੀ ਮਨੋਭਾਵ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।'" "ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਧਵ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇਗਾ।" "ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੀਨਾਕੇਤੁ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਰ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਦੇਵੀ ਕਾਮ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ।" "'ਜਾ, ਕਾਮ, ਹੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿ,' ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਖਿਆ।" "ਫਿਰ ਕਾਮ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਝੀਲ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਖੀ ਰਤੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ; ਇਹ ਕਾਮ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨਮਥਾ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਈ।" "ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੜ ਗਈ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।