ਮਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਰਗਾ ਪਿਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਬਰਮਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਟੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਧਵ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਬਰਮਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਲਲਿਤਾਦੇਵੀ ਨਦੀ, ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਮਿਤ੍ਰਪਦ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ—ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਜੋੜ ਹੈ; ਇਥੇ ਬ੍ਰਹਮਸਰਸ ਤੇ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ ਨਦੀ ਵਾਲਾ ਝੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ਾ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਬਰਮਤੀ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤਾ, ਛਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਸ਼ਵੇਤਾ, ਹਸਤਿਮਤੀ ਤੇ ਵਾਰਤਘਨੀ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨ। ਪਾਟਲ ਤੇ ਵਾ਼ਡਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਰਮਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਾਣ ਕੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਿਰੰਤਨ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਰਯਾ ਨਾਮਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੁਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਨੀਲਕੰਠ ਤੀਰਥ, ਨੰਦਾ ਝੀਲ, ਰੁਦ੍ਰ ਝੀਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਚੋੜਾ ਨਦੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧੂਮਰਾ, ਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਆਸਨ, ਵੈਜਨਾਥ ਪੱਥਰ, ਕ੍ਸ਼ਿਪਰਾ ਨਦੀ, ਮਹਾਕਾਲ, ਤੇ ਕਾਲਿੰਜਰ ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ, ਹਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਗੰਗਾ-ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਬਰਮਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਗੁਪਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ। ਏ ਮਾਂ, ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਓੰਕਾਰ, ਪਿਤਰ ਤੀਰਥ, ਕਾਵੇਰੀ, ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਚੰਦਵੇਗਾ ਦਾ ਸੰਗਮ, ਤੇ ਅਮਰਕੰਟਕ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਰਤਘਨੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਗਣਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਰੁਣਾ ਤੇ ਸਯਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਸੰਗਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਪੰਜ ਤੇ ਦਸ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਅੱਠਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ‘ਕੁਟੁਪ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅੰਤਹਿਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਲਵਾਰ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ ਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਕੰਬਲ ਵੀ। ਚਾਂਦੀ, ਦਰਭਾ, ਗਾਂ, ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਟੁਪ ਤਿਲ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪੀ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਕੁਟੁਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਕੁਟੁਪ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਮੁਹੂਰਤ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੁਸ਼ਾ ਤੇ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਤਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ। ਦਰਭਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਨਾਮ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਮਾਂ, ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ; ਕਸ਼ਯਪ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਾਬਰਮਤੀ ਦੇ ਤੀਰ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ‘ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਸ਼’ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਨੇੜੇ, ‘ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਸ਼’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭਗਤ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਾਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਿਵ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਵੀ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਰਾਤ ਭਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਯੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ!—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।