ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ, ਗਲੋਂ ਘੁੱਟ-ਘੁੱਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਾਂਸ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜੋਂਕ ਜਾਂ ਘਾਸ ਦੀ ਤੰਤੁਕਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਪਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੱਛਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਛਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿ্ণੂ ਨੇ ਵੀ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੌਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਕੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਲਚ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ—ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਭੂਤਕਾਲ ਹੋਵੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੀੜਾ, ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ। ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਰਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੁੱਖ। ਖਾਣ ਨਾਲ ਗਲਾ ਤਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਭੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਵਾਂਗ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ, ਜੋ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਅੱਧ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਖਾਣਾ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਆਦ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਸਿਰਫ਼ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ? ਜਦ ਮਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੌਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ, ਗੋ-ਪਾਲਨ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਵੇਰੇ ਪਖਾਣਾ-ਪੇਸ਼ਾਬ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਜੂਝਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੌਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ। ਦੌਲਤ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ—ਫਿਰ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ? ਚੋਰਾਂ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ—ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ—ਹਰ ਥਾਂ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਖ-ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਥਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੈ। ਬਸੰਤ, ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ—ਹਵਾ, ਤਾਪ, ਮੀਂਹ—ਹਮੇਸ਼ਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ? ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਪੀੜਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੈਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਕਦੇ ਗਾਵਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਹਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਪਤਨੀ ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਭਿਖਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਵਾਨ ਹੈ—ਖਾਣਾ ਕੌਣ ਬਣਾਵੇਗਾ? ਧੀ ਦੀ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਮਿਲੇਗਾ? ਇਹਨਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਲੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਂਝਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ? ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਪੁੱਤਰ ਕਰਤਵੀਰਯ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦਸ਼ਰਥਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੁੱਲ ਸੀ। ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ, ਭੀਮ ਨੇ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਗਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੂਰਜ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਮਹਾਨ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੋਆਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਹਰਾਏ ਗਏ। ਇ enna ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਵਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਾੜ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਲੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਪਰਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਦਾ ਦੁੱਖਾਂ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਿਰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।