ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਰੀ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਯਾਦਸ਼ਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦਸ਼ਤ ਦੇ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਸ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਂਛਾਵਾਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਅਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਜੀਵ ਨਾ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ। ਉਹ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਰਾਹ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੁੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਲਾਲਚ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦੀ ਯਾਦਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਕਿ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਇਹ ਇਥੇ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਧੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਚਾਹਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਚੁੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਲ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਦੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਾ ਗੰਦਗੀ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕੰਨ ਛਿਦਵਾਉਣ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਵਲੋਂ ਡਾਂਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼—ਇਹ ਸਭ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ ਕਿੱਥੇ? ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕਾਮ ਵਧ ਕੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲਦਿਆਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਦਿਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੱਖ ਕਿੱਥੇ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹ ਮਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸੁੱਖ, ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ; ਜਿਹੜਾ ਰੋਗਾਂ, ਕੋੜ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸੁੱਖ, ਖੁਜਲੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਣ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ, ਮਾਨਵ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਆ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਆਰੇ ਵੀ ਪਰਾਏ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਬਸ ਜਿਸ ਕੋਲ ਅਕਲ ਨਹੀਂ? ਜਦ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੌਕਰ ਤੌਹੀਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੁਢ਼ੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਕਾਮ, ਨਾ ਮੋਖਸ਼—ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਸੌ-ਇੱਕ ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਆਕਸਮਿਕ ਹਨ। ਜੋ ਰੋਗ ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਦਵਾਈ, ਜਪ, ਹਵਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟਲਦੀ। ਜੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਚੱਖਣ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਡਰ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜਾਦੂ-ਟੋਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੀ, ਜੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕੋਈ ਦਵਾਈ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਰਸਾਇਣ, ਤਪ, ਜਪ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁੱਖ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਆ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਦੇ ਮੁਕਣ ਤੇ, ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਜੀਵ-ਬਿੰਦੂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਜੀਵ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਐਸੇ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ 'ਹਾਏ ਪਿਤਾ! ਮਾਤਾ! ਪਿਆਰੇ!' ਚੀਕ਼ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਡਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰੇ ਚਾਰਿਆਂ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਲੰਮੇ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬਿਸਤਰਾ ਲੋੜਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਲਾਜ ਗਵਾ ਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਗਲਾ, ਹੋਠ ਤੇ ਜੀਭ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਧਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—'ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਸਦੇ ਹੋਣਗੇ?'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਲ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।