ਇੱਕ ਜੀਵ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕਦੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਦੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਤੰਗ ਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਝਿਲਲੀ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਲ, ਮੂਤ੍ਰ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁੱਛੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 305 ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਪਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਤੇ ਅਦਿੱਖਣਯੋਗ, ਲੱਖਾਂ ਮਾਸ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 32 ਦੰਦ ਤੇ 20 ਨਖ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕੁਡਵਾ ਜਿਤਨੀ, ਕਫ ਅੱਧ ਆਢਕਾ, ਪੰਜ ਪਲ ਚਰਬੀ ਤੇ ਅੱਧਾ ਮੱਝਾ ਮੱਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਅਰਬੁਦ ਪਲ, ਦਸ ਪਲ ਚਰਬੀ, ਤਿੰਨ ਪਲ ਵੱਡਾ ਲਹੂ, ਤੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਮੱਦਾ, ਇਹ ਸਭ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਕੁਡਵਾ ਵੀਰਜ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਮਾਸ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਲਹੂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੌ ਪਲ ਹੈ, ਤੇ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵੀਰਜ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਫ਼ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਗੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਨ ਜਾਂ ਗੋ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੰਜ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਗਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਲੋਕੋ, ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੀ ਕੁਝ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਗੰਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਬਦਬੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਗੋ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੰਜ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਕੋਲਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਦਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਵਗਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਫ, ਮੂਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਥਾਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਸੇ। ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਭਾਵੇਂ ਹੱਥ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲਏ ਜਾਣ, ਲੋਕ ਫਿਰ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂੰਛ ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਉਨ ਕਦੇ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਵੇਂ ਹੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਬਦਬੂ ਸੁੰਘ ਕੇ ਜਾਂ ਗੰਦ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਨੱਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਫੜ ਲੈਣ। ਇਹੀ ਹੈ ਮੋਹ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਦਬੂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਹੋਰ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਸਿਰਫ ਬਦਬੂ ਤੇ ਦਾਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਹੀ ਅਸਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੇ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਜੇ ਆਤਮਾ ਵਿਗਾੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਭਾਵੇਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤੀਰਥ ਤੇ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸੁਭਾਵ ਖੋਟਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਜਨ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਨ ਤੋ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ, ਨ ਸੁਖ। ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਫਾਈ ਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਇਕੋ ਹੀ ਔਰਤ, ਕਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਧੀ ਵਾਂਗ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਭਾਵ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਚੀਜ਼ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰੇ; ਭਾਵੇਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਸਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਸਫਾਈਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁੱਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ, ਰਾਗ ਤੇ ਮਲ ਦੇ ਦਾਗ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਵਭਾਵਕ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨੀਵ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਖ਼ਾਮੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਗਰਭ ਦੀ ਤੰਗੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਚੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।