ਹਰ ਥਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਝੂਠ ਦੇ। ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਨਿਰਮਲ, ਸਿੱਧ, ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ। ਉਹ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਇਕ ਰੰਗ ਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਜੋ ਥਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਿਵਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸੁੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸਨ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਕਾਲੀ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ, ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਡਰੋ ਨਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।" ਉਥੇ ਇਕ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। "ਜਦ ਤੱਕ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਸੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਤੇਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੇ ਉਸ ਰੌਸ਼ਨਾਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋ?" ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਸ਼ਵ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਾਂ।" "ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਅਲੋਪ ਹੋਈ, ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਇਕ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ। ਉਸ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ, ਚਾਹੇ ਚਲਦਿਆਂ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਪਾਲ, ਅਤੇ ਅਗਨਿ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਰੂਪ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਹੇ ਪਿੱਪਲ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੋਖ ਦਾ ਰੂਪ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਹੰਸ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਇਹ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਦਿਆਧਰ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਪਿੱਪਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ?" "ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?" ਪਿੱਪਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਤੂੰ ਪੂਜਾ, ਯਜ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ।" "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?" ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਤਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਸਰੀਰਕ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਯਜ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।" "ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ: ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ।" "ਮੈਂ ਆਪ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਣਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਮਲਣਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਂਣਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਪਰੋਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ ਮੈਂ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਿੱਪਲ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਲਾਭ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਿੱਪਲ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਤਪ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦਵਿਜ," "ਉਹ ਫਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ, ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੋਖ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਉ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਗੰਗਾ, ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹੋਰ ਸਭ ਤੀਰਥ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁੰਨ ਉਥੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਉ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਉ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।