ਜਦੋਂ ਦੂਤ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਣ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ; ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਖਾਓ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਵਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਫਿਰ ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਬਦਬੂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੂਆਂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੀੜਾ ਚੰਬੜੀ ਉਤਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਖੁਜਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੂਆਂ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਜਲੀ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਖੁਜਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੋਗ ਦਾ ਸੁਖ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਸ਼ਵੰਤ ਜੀਵ ਸੁਆਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਫਿਰ-ਫਿਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਹਵਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਇਸਨੂੰ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਥੇ ਹੀ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਮਲ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੋ ਸਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਰਸ ਤੋਂ ਖੂਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਖੂਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਸੀਟ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਕੰਨ ਦੇ ਮੂਲ ’ਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ। ਦੂਤ ਜੀ, ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਲਾਲ ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ; ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਮੱਖਣ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਾਲੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਸੁਣੋ: ਕੰਨ ਦੇ ਮੂਲ ’ਤੇ ਪਿੰਗਲੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਖਲੀ ਹਨ। ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ’ਤੇ ਚਪਲਾ ਤੇ ਪਿੱਪਲਾ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਲੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਹਨ। ਐਸੇ ਕੁੱਲ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਕੀੜੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ mustard ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਅੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਣੋ ਦੂਤ ਜੀ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਲ ਹਨ। ਜਾਣ ਲਵੋ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਾਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਿਰਲਤਾ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਰ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਡੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਇੱਛਾ ਦੀ ਖੁਜਲੀ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਰੀ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ ਦੂਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ, ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਹੀ ਖੁਜਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਇਹ ਦੂਤ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੂਤ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਰੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਪੁਰੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਅਡੋਲਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਐਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਸਨ, ਨਿਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਣ ਯੋਗ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਜਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਕੰਦਰਪ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾਂਗਾ, ਉਸ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ।" ਫਿਰ ਮਨਮਥ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਗਰਵ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਆਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ।" "ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਤਾਕਤ, ਸ਼ਕਤੀ, ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ।" ਮਨਮਥ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਸਰਪ, ਹੋਰ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" "ਉਹ ਸੱਚੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਕਲਾ ਜਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ—ਉਥੇ ਤੇਰੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨਮਥ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।" "ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਘਿਉ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਹੁਣ ਉਥੇ ਚਲ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਉਥੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਹਲਕਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਮਨਮਥ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਕਠਿਨ ਇੱਛਾ ਸਮਝ ਲਈ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੂਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਧਰਮਮਈ ਸਨ ਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ, ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਤੀ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾਕੇ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਚਲ ਪਏ।