ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਹੰਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਬਗਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਦत्तਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤ ਸੁਣੀ, ਦਿਲ ਕਰੂਣਾ ਨਾਲ ਨਰਮ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਦਾਨ ਦੀ ਨੀਤ ਰੱਖ ਕੇ ਗਾਇਆ—“ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਸਧਾਰ ਲਵਾਂਗੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖ ਲਓ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ।” ਉਸ ਨੇ ਪੱਕਾ ਵਚਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੀ; ਮੈਗਾ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਪਾਸਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਹਰ ਸਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ।” “ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ—ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿਣ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗੀ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ? ਮੈਂ ਖੁਦ ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ।” “ਉਹ ਪੁੰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਦੋਸਤ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਕਪੜਾ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਗਾ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਗਾ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਸਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ।” ਉਸ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਟ ਗਈ; ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਦੇਵ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਖਿੜ ਗਈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ, ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ; ਫਿਰ, ਉਹ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਦੀ ਸਲਾਹਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਲਾਸਿਤ ਹੋਇਆ। “ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪਾਪ-ਨਾਸੀ ਬਚਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਕਰੂਣਾ ਕਰਕੇ ਮਿਹਰ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਓ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਰਸਤੇ ਸਿਖਾਓ।” “ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਰਤਵ ਸਿਖਾਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰਾਂ; ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਦत्तਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀ, ਧਰਮਮਈ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। “ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰੋ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਛੱਡੋ, ਸਤਜਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ, ਵਿਰੋਧੀ ਵਾਂਗ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ; ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਤੇ ਵਡਿਆਈਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡੋ, ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਓ। ਆਪਣੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡੋ; ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਛੱਡੋ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਣੋ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੋ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ।” “ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲਾ ਹੋ; ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਮਕਦੇ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਓ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚੋ।” ਇਹ ਧਰਮਮਈ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਉਲਾਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਰਹੇ।” “ਕੈਲਾਸ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤਕ ਵੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਉਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੀ। ਹੇ ਮਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਨਾ ਆਵੇ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਨੇਕ-ਚਰਨ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਲੈਡੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਈਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ—“ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਰਕੇ ਅਸਧਾਰਣ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।” “ਉਸ ਮੰਦ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਆਪਣੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਰਕੇ, ਗੰਧਰਵਾ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ, ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲ ਪਈ, ਦਿਲ ਆਪਣੀ ਦਇਆ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਉੱਤਮ ਕੁੜੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਸ ਟਾਪੂ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਨੇਕ-ਚਰਨ। ਇਹ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਡੋਲ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਮਾਸਟਰ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੋ।” ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਕੇਸ਼ਵ, ਦੁਖ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ।” “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਨੈਮੀਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਰਮੁਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਰਵਾਂ ਕਾਂਯਕੁਭਜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਮਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਾਇਆ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ; ਅੱਠਵਾਂ ਗੌਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਨੌਵਾਂ ਮਦੋਟਕਟਾ, ਦਸਵਾਂ ਰਥਚੈਤਰਕ; ਗਿਆਰਵਾਂ ਕਾਂਯਕੁਭਜ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਮਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਵਾਂ ਮਲਯਾ, ਫਿਰ ਕੁਬਜਾਮਰਕਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਗਿਰਿਕਰਨ, ਤੇ ਕੇਦਾਰ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬਾਹਿਆ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ, ਗੋਕਰਣ, ਤੇ ਗੋਪਕਾ; ਸਥਾਨੇਸ਼ਵਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਬਿਲਵਕਾ ਬਿਲਵਪਤ੍ਰਿਕਾ ਨਾਲ। ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਮਾਧਵ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ, ਭਦਰਾ ਭਦਰੇਸ਼ਵਰ ਤੇ; ਵਾਰਾਹ ਤੇ ਵਿਜਯਾ, ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਹਾੜ 'ਤੇ। ਰੌਦਰ ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ 'ਤੇ, ਪੈਤ੍ਰਿਆ ਕਾਲੀਜਰਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ; ਕੰਪਿਲਾ 'ਤੇ ਕਪਿਲਾ ਤੀਰਥ, ਤੇ ਮੁਕੁਟਾ 'ਤੇ ਕਰਕੋਟਕ ਵੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਦੀ ਦਇਆਮਈ ਕਰਤੂਤ ਦੀ ਕਥਾ, ਪਿਆਰ, ਧਰਮ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।