ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੈਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਇਆ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇਕਰ ਨਾ ਦਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਤਪ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬੋਲਿਆ, "ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਹਵਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬੁਲਬੁਲਾ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਲਬੁਲੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਗੋਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਤਨ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜੇ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਾਪਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਟਕਣ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ, ਹੋਮ ਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਕੌਣ ਖਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ? ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਰੀਰ, ਤੇ ਕੌਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਰਾਧ ਕਿਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਵੇਦਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਬਾਰੇ।" "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਬਲਦ ਜਾਂ ਬਕਰਾ ਪਕਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ सेवा ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਿੱਚ ਘੋੜਾ, ਗੋਮੇਧ ਵਿੱਚ ਬਲਦ, ਨਰਮੇਧ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਵਿੱਚ ਬਕਰੇ ਵਧਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸੂਯ ਯਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਤੇ ਗਜਮੇਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਥੀ। ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੇਂਡਾ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਭੋਜਨ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਯਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੇ ਯਗ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਕੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਹੱਤਿਆ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ। ਦਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧਰਮ ਹੈ। 'ਸਵਾਹਾ', 'ਸਵਧਾ', ਤਪ ਤੇ ਸਚ—ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਹੀ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਚੰਚਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੇਦ ਵੀ ਵੇਦ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਇਆ ਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚੰਡਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਹੱਤਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੈ।" "ਛਲ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਦ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਵੇਦ ਅਟਲ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਇਆ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਥੇ ਨਾ ਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ।" "ਵੇਦ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਓਹ ਵੇਦ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹਨ; ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਨਾ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੂਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਦਇਆ ਅਪਣਾਵੋ।" "ਜਿਨਾ ਦੇਵ ਦੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਇਕ ਜਿਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।" "ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਨ ਕਰੋ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੁਕੋ।" "ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ। ਵੈਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਚਾਰਿਆ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ—" "ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੂਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਾਂ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ?" "ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਪਾਣੀ, ਵਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਥਾਂ ਥਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਦਇਆ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਪਰ ਨਦੀਆਂ ਪਾਪ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹਨ—ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ੇ, ਝੀਲਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਚਟਟਾਨਾਂ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵੱਡਾ ਪੂਣ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" "ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਮੱਛੀਆਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਜਿਨਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।" "ਸਾਰੇ ਤਪ, ਦਾਨ ਆਦਿਕ ਦਾ ਪੂਣ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇੱਕ ਜਿਨਾ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਾਭ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਤੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇਂਗਾ।" "ਸਾਰੇ ਧਰਮ, ਵੇਦ, ਦਾਨ, ਪੂਣ, ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਯਗ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪਾਪੀ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅੰਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਣ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਜਿਨਾ ਮਾਨਸ ਨੇ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।