ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕ ਅਜੀਬ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੋ, ਜਿਸਦੀ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾ ਸੀ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਹਰੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਹਿਮਾਲਯਾ, ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਨਕ-ਨਕਸ਼ ਮੋਹਕ, ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂਰਤ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਂ? ਤੇਰੇ ਕਪੜੇ ਭਿੱਜੇ ਕਿਉਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਗੀਲੇ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈਂ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਕਿਸ ਪੂਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲਿਆ?” ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਕਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਜਦ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਮੇਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਤਲਾ ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਨੇਕ-ਚਰਿੱਤਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ; ਚੰਗਾ ਰੂਪ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸੁਣ। ਮੈਂ ਅਪਸਰਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਈ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਕੰਠ-ਬੰਧ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਣੀ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਪਤੀ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਪਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੇਰੀ ਹਿੰਸਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸ ਪੂਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਅਪਸਰਾ ਬਣੀ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੁਮੇਧਸ ਦੀ ਧੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਿਆ ਸੀ—ਰੂਪ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੀ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਆਪਣੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜੋਬਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਰਤਨ, ਗਹਣੇ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਮਿਲ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ, ਕਫੂਰ, ਅਗਰ ਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਮੋਹਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ, ਮੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਲਿਆ; ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਜਦ ਬੁੱਢਾਪਾ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ—ਨਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਯਜਨਾ, ਨਾ ਜਪ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ। ਨਾ ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ ਦੇ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੁರ್ಗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਨਾ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਨਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਕੀਤਾ; ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਲਘੂ ਪੂਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਅਵਿਵੇਕ ਕਾਰਨ। ਉਲਟ, ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੜਫਦਾ ਸੀ; ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੁਜਾਤੀ, ਮੈਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਵਾਂ? ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸੋ। ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਕੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪ ਦੇ ਕੀਚੜ ਤੋਂ ਕੱਢੋ; ਮਿਹਰ ਦੀ ਬੂੰਦ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੇ ਦਿਓ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।” ਸਾਰੇ ਨੇਕ ਲੋਕ ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਮੰਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਚੰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਭ ਨਿਸ਼ਿਦਧ ਕਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ; ਜਲਦੀ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਚਲੀ ਜਾ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਤੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ, ਉਹ ਹੈ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ। ਪਰ, ਹੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਮਨ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਛੱਡਨਾ ਪਵੇਗਾ; ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਗਤਿ ਪਾਵੇਂਗੀ। ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਯਾਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਸੁਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਪਾਪ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ। ਸੁਣ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਚੁਪ ਚਾਪ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਇਸ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਲਾਜਵਿੰਦ ਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਏ; ਫਿਰ, ਲਜਜਤ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਥੱਲੇ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲਜਜਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੌ ਜੋਜਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੌਲ ਦੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਵ ਲਾਣਤਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਭ ਵਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਜੀਵਨ, ਯਸ਼, ਮਹਿਲ, ਧਰਮ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਸਭ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਲਾਣਤ ਮੰਮਥਾ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਰੀ ਚਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।