ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੈਣੀ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਇਕ ਪਲ ਲੈਣਾ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮਹਾਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤਯ, ਮਰੁਤਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਲੋਕਪਾਲ, ਯਕਸ਼, ਕਿਨਰ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ, ਸੱਚ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ, ਪਾਰਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਚੀ, ਮੇਨਾ, ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਮੇਨਕਾ, ਰੰਭਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਤਿਲੋੱਤਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਰਗਣ ਵੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੈਣੀ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤਕ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਇਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਹੋਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ।" ਦਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗਾ ਹੈ।" ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ। ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡਦਿਆਂ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁਮਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਐਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਥੋਂ ਆਈਂ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਕਪੜੇ ਗਿੱਲੇ ਕਿਉਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਭੀਨੇ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦੀ ਹੈਂ? ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਹਣਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਮਿਲਿਆ?" ਫਿਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਰੂੜ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨੇਕ ਹੈਂ, ਚੰਗਾ ਰੂਪ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਅਪਸਰਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਈ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕਮਰ ਦੀ ਲੜੀ ਇਸ ਲਈ ਗਿੱਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਸਫੈਦ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਵਸਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਤੇਰੀ ਕਰੂੜਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵ ਸੁਮੇਧਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸੋਹਣਾਪਣ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗ ਤੇ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।" "ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਅਨੰਦ ਲਏ। ਆਪਣੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜੋਬਨ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਧਨ, ਕਪੂਰ, ਅਗਰ, ਚੰਦਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਠੱਗ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਹੰਸਦਿਆਂ ਮਰ ਗਏ, ਕੁਝ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਜਦ ਵਧਾਪਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਨਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਜਪ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ। ਨਾ ਮੈਂ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਕਾ ਦੁರ್ಗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਦਾ ਵਿਅੰਗੀ ਰਹੀ। ਨਾ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਅਲਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਪਾਪ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ।" "ਬਹੁਤ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਗਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਦਇਆ ਕਰੋ।'" "ਮੈਨੂੰ ਪਾਪ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਾਓ, ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਲਾਟੀ ਨਾਲ। ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦਇਆ ਦੀ ਬੂੰਦ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਡਾਲੋ। ਸਭ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਮੰਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕੀਤੀ।" "ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਪਰਾਧ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਸੋਹਣੀਏ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਚਲੀ ਜਾ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਤੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਈ ਹੈ। ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਨਿਆ, ਉਹ ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਪਸਰਾ ਬਣੀ।