ਰਾਜਨ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਥਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਭਾਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ, ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਲੇਖਾ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੋ ਸਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਵੇਣੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੋਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀਆਂ ਵੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੇਣੀ ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਚਿੱਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਾਲਾ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਾਪ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ, ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਂਧਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵੀ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਸ ਮਿਲੀਅਨ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਿਲਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੇਣੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਲੈਣਾ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹਾਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤਿਆ, ਮਾਰੁਤ, ਗੰਧਰਵ, ਲੋਕਪਾਲ, ਯਕਸ਼, ਕਿਨਰ, ਅਤੇ ਨਾਗ; ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ, ਸੱਚ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ, ਪਾਰਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਚੀ, ਮੇਨਾ, ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਮੇਨਕਾ, ਰੰਭਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਵੇਣੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਰਤਵੀਰਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੌਣ ਸੀ, ਤੇ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ, ਜੋ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਨ-ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲ, ਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉੱਚੇ ਸਿਨੇ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਂ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਕਿਉਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਗਿੱਲੇ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਡਰਪੋਕ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਹਣੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਮੋਹਕ ਅਕਰਸ਼ਕ ਦੇਹ ਕਿਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ? ਹੇ ਉਜਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਤੋਂ ਜਦ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦੀਆਂ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਮੇਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਠੋਰ ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ। ਤੂੰ ਨੇਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਨੇਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮੁਤਾਬਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਆਈ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕਾਂਚਨਮਾਲਿਨੀ ਹੈ।