ਪਾਪੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਘ ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਉਹ ਗਧੇ, ਬਿੱਲੀ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੀਆਂ ਜੂਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨੀਵੀਆਂ ਜੂਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪਾਪੀ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਜੋਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਚੰਡਾਲ, ਭਿੱਲ ਅਤੇ ਪੁਲਿੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ, ਜੇ ਤੂੰ ਪੁੱਛੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਇਸ ਤੇ ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਧਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ, ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ।” ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਵਸੀਠ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇਗਾ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮਨਾ ਦੇ ਵਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਚਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਸੀਠ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਖੜੇ ਸਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਭਾਵ ਭਰਕੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ।” ਫਿਰ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਘਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਗਲ ਵਿਚ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਯਜ੍ਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਤੰਦੁਰੁਸਤੀ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਇਹ ਸਭ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਵਸੀਠ ਨੇ ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਕੰਮ ਕਰਾਂ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਕਿ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਕਿਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ; ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣੋ।” ਵਸੀਠ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾੜੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਪੁੰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਪਸੀ, ਵਚਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪਾਠ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਨ ਕਰਦਾ, ਦਾਨੀ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਤਰ, ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਉਧਾਰਕ, ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਬੱਧੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਹੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇਜ਼ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਕੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਇਹ ਅਚਰਜਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਸੀ, ਕਿਸਾਨ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਲਾਲਚ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਇੱਕ ਹੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਪਰ ਤੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਨ ਤੂੰ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨ ਸੱਚ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਨ ਤੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹੇ, ਨ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਭੈਸਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਉਹ ਧਨ ਪੁੰਨ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਕਦੇ ਯੋਗ੍ਯ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਪਸੀਜਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਜੋੜਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਵਾਂ, ਭੈਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਹ ਵੇਚ ਕੇ ਵੱਡਾ ਧਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸੀਠ ਜੀ ਨੇ ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।