ਸੋਮਸ਼ਰਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੀ—ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਥਾਂ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੰਦਗੀ, ਪਖਾਣ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਨੀਚ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਡਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਉਹ ਗਧਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਚੂੜੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਚਮੜੀਆਂ, ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਯਮਦੂਤ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ, ਭਿਆਨਕ, ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤਿ ਕਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਨੀਲੇ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁੱਕੀ ਲਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਲੰਮੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਭਿਆਨਕ ਦੰਦ, ਸ਼ੇਰ-ਮੂੰਹ, ਸੱਪ-ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਪੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੱਜਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੂਤ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਕੰਨ ਦੇ ਨੀਵੀਂ ਜਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਗਲ, ਕਮਰ ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ‘ਹਾਏ!’ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗੀ, ਐਸਾ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਕੀਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੌਲਤ ਕਰਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲੈਣਾ— ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਲਚ, ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਲੈ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪਾਪ ਉਸਨੇ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਪ ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਜਾ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਘਟ-ਘਟਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦਰਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਘੁੱਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਕੰਬ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਭਾਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸੁਣੋ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੇ ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਵਲੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੜਪਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵਰਗੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਹ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਛਾਂ ਵਿਹੂਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਠੀਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀਟਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਾਣਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਠੰਢ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਠੰਢ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਖੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘਸੀਟਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਪਾਪੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਭੈੜਾ, ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਮ, ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਭੈੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ; ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਭੈੜਾ ਚਿਹਰਾ, ਭੈਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਐਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਯਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ, ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਐਸੇ ਮਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੌ ਜਨਮ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ ਪਾਪ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਚੰਗਿਆਈ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜ਼ੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ। ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਪਾਰੀ (ਵੈਸ਼), ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਉਥੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।