ਪਦਮ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਇਨੀ ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਉਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸੋ। ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੂਰ ਕਰੋ।" ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿਤਾ, "ਜਲ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜਲਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਲੇ ਹੀ ਗਊ ਦੇ ਖੁਰ ਦੀ ਛਾਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਯੋਗ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲਾਭ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਤਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਘ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਰਤ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰਣ। ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੁਝ ਅੰਨ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਣਾ, ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਘੀ ਦੀ ਅਹੂਤੀ ਦੇਣੀ, ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਦੀਵਾ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਲੱਕੜ, ਕੰਬਲ, ਕਪੜੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ, ਕੇਸਰ, ਤੇ ਘੀ ਦਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਰੂਈ, ਵੱਟ, ਕਪੜਾ ਤੇ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾ ਵਰਤੋ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਾਨ ਲਵੋ। ਮਾਘ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਵੇ ਤੇ ਮਾਘ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਮ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਕਰੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੁੱਟ ਸੁਰਗ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਗੋਵਿੰਦ, ਅਚ্যੁਤ, ਮਾਧਵ, ਇਸ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਹਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਮਾਧਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਠੰਡਾ ਕੀਤਾ ਜਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਾਂਗ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਥ-ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਫਲ ਛੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਗਣਾ ਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਚੌਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸੌ ਗੁਣਾ, ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੌ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਚਾਰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੋਣ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਜੋ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਘ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਮੁੱਲ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ—ਇਥੇ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਜਲ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਾਪੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੈਂਕੜੇ ਪਾਪ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਕੁਟੰਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਜਲ, ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਾਮ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਚਮਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਆਖਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮਾਘ ਵਿੱਚ, ਮਕਰ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਿਣ ਸਕਦੇ। ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁਬਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੇ ਅਣਮੁੱਲ ਪੁੰਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।