ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੋਤੀ ਵਾਲੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਆਈ। ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲੀ, ਸੋਭਾਵਾਨ ਤੇ ਸੁਖਮਈ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਇੱਛਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਧਰਣ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪੂਰੇ ਨਿਤੰਨ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਹਾਰ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਮੇਧਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਟਿਕੀ। ਉਹ ਹੰਸ ਜਾਂ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ, ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ। ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਸੌ-ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਆਈ, ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੀ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ। ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ, ਹਾਰ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਕਣਕਣੇ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਪਾਏ ਹੋਏ। ਇਹ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਦੂਜੀ ਵਜੋਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਬੀ ਸਦਾ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਦਇਆ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਇਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ, ਤਪਸਵੀ – ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਅਪਨੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਵਧ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜੇ ਧਰਮ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਧਰਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਇਆ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝੇਂ, ਦੱਸ ਦੁਰਵਾਸਾ, ਇਸ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਦਇਆ ਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਧਰਮ ਨੇ ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: ਜੇ ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਾਪ ਸੁਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਰ ਤਕਲੀਫ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇੰਝ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਰਤਭੂਤ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਖ? ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਜੋ ਤੂੰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਅਨਿਆਏ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਖ, ਜਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਨਿਆਇਕ ਹੈ? ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਦੁਖ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਖ; ਕੋਈ ਧਰਮ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭਲੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਧਰਮ ਮੁੜ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੁਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਵੀ, ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ? ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਧਾਰਤ ਜਾਣ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਇਹ ਤਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਸੁਣ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹਾਂ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ। ਤੂੰ ਮਾਫ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ; ਮੈਨੂੰ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾ ਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦੇ, ਤੇ ਚੰਡਾਲਾ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਿਵੇਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਹਿ। ਫਿਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਅੱਜ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਬਣ, ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਤੇ ਚੰਡਾਲਾ ਜਨਮ ਵੀ ਲੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਦ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ? ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ। ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬਣਿਆ; ਵਿਦੁਰਾ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਚੰਡਾਲਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਉਹ ਧਰਮ, ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਧਰਮ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਿਆ; ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ।