ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਨਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੋਜਨ ਯੋਗਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ, ਜੋ ਜੀਵ ਨਰਕ ਵੱਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਸ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਯਮ-ਦੂਜਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਦਿਨ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭੈਣ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਨ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਨਾ, ਗਹਿਣੇ, ਕੱਪੜੇ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ—all ਇਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਗ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੈਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ। ਹਰ ਭੈਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਦੂਜ ਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮ, ਜੋ ਮੈਸ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਤੇ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ ਸੇਵਕ ਹਨ—ਉਸ ਸੰਯਮ ਦੇ ਮੂਰਤ ਯਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹਿਆ ਭੈਣਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਲ ਭਰ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਭੈਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਤਰੱਕੀ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਚੱਲੀ। ਕਰਤਵੀਰਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਇਸ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ, ਦੂਜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਪਾਇਆ, ਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਐਸਾ ਪੁੰਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ?" ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਸਾਰੀ ਤਪਸ਼ ਮਿਟਾਉਂਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ, ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵੇਰੇ ਗਾਂ ਦੀ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—even ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਸੁਰਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਜੋਗੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਏ, ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਧਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਫਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੰਗਾ ਕਰਮ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸੀ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਘ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਵਰਤ ਲਏ, ਵੱਡੇ ਫਲ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੌਣਾ, ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ, ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਦੀਵਾ, ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਨ, ਕੰਬਲ, ਕੱਪੜੇ, ਜੁੱਤੀ, ਕੇਸਰ, ਤੇ ਘੀ—ਇਹ ਸਭ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤੇਲ, ਰੂਈ, ਬੱਤੀਆਂ, ਕਪੜਾ, ਤੇ ਭੋਜਨ—ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਇਕ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵੀਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਾਨ ਲੈਣਾ; ਮਾਘ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਘ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਅਖੁੱਟ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਤਹੀਨ ਪੁੰਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਗੋਵਿੰਦ, ਅਚੁਤ, ਮਾਧਵ—ਇਸ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਚੁਪਚਾਪ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਹਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਨ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਵਰਤ ਲੈ ਕੇ ਭੋਜਨ ਸਹਿਤ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਛੇ ਸਾਲ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ, ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਟੈਂਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣਾ। ਦਿਵਯ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸੋ ਗੁਣਾ, ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਚਾਰ ਸੋ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਤਿਕ ਅਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਯਮ-ਦੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਂ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਅਚਿੰਤ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।