ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੋਮਸ਼ਰਮਣ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਮਨਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਧਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ੰਨਾਨ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।” ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸਾਂਗੀ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਲਾਲਚ ਪਾਪ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ। ਝੂਠ ਇਸ ਦਾ ਤਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਇਸ ਦੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਕਪਟਤਾ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪਲਦੇ ਹਨ। ਅਸੱਤ ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਫਲ ਹੈ।” ਸੁਮਨਾ ਵਧੀਕ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, “ਧੋਖਾ, ਗਲਤ ਮਤ, ਝੂਠੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਇਰਖਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਮੋਹ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਸਵਾਦ ਅਧਰਮ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲਚ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਫਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਤਨ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” “ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਮੂਰਖਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਧਨ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂ?’ ‘ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗੀ? ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਗੇ?’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਫਿਰੋਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਸੁਮਨਾ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਦੋਸਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਨੌਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ।" ਸੋਮਸ਼ਰਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ—ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਕ—ਜੁੜਦੇ ਹਨ?” ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਅਮਾਨਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲਾਭ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ, ਪਤਨੀਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤਿਗਤ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਅਮਾਨਤ ਰੱਖੀ ਜਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਉਹੀ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਅਮਾਨਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਅਮਾਨਤ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਮਾਨਤ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਮਾਨਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਰੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਹੀ ਧਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਮਾਨਤ ਲੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਸਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਲੈ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਰੋਦਾ ਹੈ, ‘ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ!’” “ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅਮਾਨਤ ਲਈ ਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਸੀ।’” “ਮੇਰਾ ਧਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਗਈ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਹੁਣ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਂ?” “ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਕਰਮੀ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਮਾਨਤ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗੀ।” ਸੁਮਨਾ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਸੁਣ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੀ—ਜੋ ਕਰਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਿਆਰਾ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਕੁਕਰਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਹ ਕਠੋਰ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੁਖਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਕਸੈਲਾ ਦੋਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੋਰੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਧਨ ਜਬਰ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਾਣ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।” “ਉਹ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਈ ਰੁਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਧਨ ਖਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਕੁਠੜਾ ਧਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਵੰਡ ਕੇ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਸੋਮਸ਼ਰਮਣ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਲਾਲਚ, ਕਰਜ਼ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਬਾਰੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਿਆ।