ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਪਦਾ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਕੌਮੁਦੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਣਮੁਖ, ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਸਾਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੇਕਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੌਮੁਦੀ ਮਨਾਉਣ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇਹ ਤਿਥੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸਕੰਦਾ, ਇਹ ਤਿਥੀਆਂ, ਦੂਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਤਿਥੀ ਸ਼ਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੀ ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਚੌਥੀ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਵਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਸਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਯਮ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਕੰਦਾ ਦੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਨੰਦੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਹੌਲੀ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨੂੰ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਹਿੱਸੇ ਔਰਤਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਗਰਭ ਨਾਸ਼ਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਗਰਭ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆ ਗਈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ; ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਜੋਦਰਮ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਰਸ ਨਾਲ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਗਰਭ ਨਾਸ਼ਕ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੁਸੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼—ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੂਜ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜ ਨੂੰ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦਿਨ ਪਵਿੱਤਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਬੱਚੇ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ; ਨਭਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਿਥੀ ਤੇ ਓਹ ਜਨਮ ਲਏ, ਉਹ ਤਿਥੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਆਜ੍ਯਪ, ਤੇ ਸੋਮਪ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਇਸ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰਪੌਤ੍ਰ ਤੇ ਧੀ-ਪੁੱਤਰ, ਤਰਪਣ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਦਾਨ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਯਜ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ "ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਚਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਚਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੋਰ-ਧਾਰੀ, ਇਹ "ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਚਲ" ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ, ਯਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਯਮ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਦੂਜ ਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਭੀ ਭਾਨੁ-ਦੂਜ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਦੂਜ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਯਮ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਨ, ਮਹਾਨ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਯਮ-ਦੂਜ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭੈਣ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਨਾ, ਗਹਿਣੇ, ਕਪੜੇ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਭੈਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਊਰਜਾ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਦੂਜ ਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯਮ, ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਦੰਡ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਨੰਦਿਤ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਸੰਯਮ ਦੇ ਮੂਰਤ ਯਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਕਪੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਲ ਭਰ ਨਾ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਡਰ। ਉਹ ਸੁਖੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਤੇਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਭਰਾ ਭੈਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਰਵੋਤਮ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।