ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਦੀਪਾਵਲੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਗਊਆਂ ਦੇ ਵਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਜੀ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪਾਸੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਜੋ ਭਵਾਨੀ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਗਊ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਗੌਰੀ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਕੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੌਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਅੱਧੇ ਸੁੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਢੋਲ-ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾਸੇ ਖੇਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਟਾ ਨਾ ਲਾਉਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣਾ; ਗੋਵਰਧਨ, ਜੋ ਗੋਕੁਲ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ, ਲੱਖਾਂ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦਾਨੀ ਬਣੋ; ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਊ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਘੀ ਹਵਨ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰੇ; ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਗਊਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਗਊਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ, ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰੋ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ। ਕਪੜੇ, ਪਾਨ, ਦੀਵੇ, ਫੁੱਲ, ਕਾਪੂਰ, ਕੇਸਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰਦਾਰੀ ਕਰੋ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਂਡ ਨੂੰ ਤੋਹਫੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਨ, ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕੰਗਣ ਦਿਓ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀ ਕਰੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਸਾਂਡ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬਲਦ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਰਾਜੇ, ਯੋਧੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ — ਸਭ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸੋਫੇ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨੌਚ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖੇ, ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ, ਗਊਆਂ, ਭੈਸਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਾਏ। ਉਹ ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਉੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜੇ; ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅੱਗ ਕੋਲ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਰਸਤੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥੰਭ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਗਹਣੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਬੰਨ੍ਹੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਨਾਲ ਗਊਆਂ, ਸਾਂਡ, ਭੈਸਾਂ ਤੇ ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਭੈਸਾਂ ਹੋਣ। ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਰਸਤੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ; ਫਿਰ, ਓ ਧਰਮੀ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ: "ਹੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਰਖਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਗਊਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਂਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਰਸਤੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਰਸਮਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਲੌਕੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੋਟੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਧੁ ਤੇ ਹੋਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ, ਵੱਡੇ ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਦੈਤਿਆ ਰਾਜਾ ਬਣਾਕੇ, ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮਾਵਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ, ਨੀਲੋਫਰ, ਫੁੱਲ, ਕਲਹਾਰ ਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ, ਭੋਜਨ, ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਖੀਰ, ਸ਼ਰਾਬ, ਮਾਸ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਠੇ-ਚਟਪਟੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ। "ਹੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਸੱਤ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨੌਚ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਸਫੈਦ ਚਾਵਲ ਦੀਆਂ ਲੋਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਲਈ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਕੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਮਰ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਵੱਧ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁੰਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਣ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਸੇਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕੌਮੁਦੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਚਾਹਤਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ, ਧਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ 'ਕੁਸ਼ਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਅਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਮੁਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੌਮੁਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ, ਹੇ ਸ਼ਣਮੁਖ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕੌਮੁਦੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।