ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਰਲੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪਾਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਇਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਵੀ, ਚੌਦਹਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਪਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਤਾਂ, ਕੁੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਚਿਰਾਗ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੀਲਾਵਤੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਸੁਗੰਧਤ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇੱਕ ਗਵਾਲਾ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਅੰਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਂਦੀ ਦੇਖੀ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ 'ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ' ਆਖਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਚਿਰਾਗ ਜਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੋਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਚਿਤਾ ਘੱਟਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਉੱਤੇ। ਇਹ ਚਿਰਾਗ ਘਿਉ ਆਦਿਕ ਮੰਗਲਮਈ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਜਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਪਿਤਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਤਰਨ ਜਾਂ ਜਲ-ਸੰਸਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, 'ਦੀਪ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ' ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕੀਵਾਂ ਧਿਆਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਦੀਪਾਵਲੀ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਉਂ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੈਣਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਨਹੀਂ? ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਖੇਡ ਉਲਲੇਖਿਤ ਹੈ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਕੰਦ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਮਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ, "ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ," ਆਖ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ فرمایا, "ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਨੂੰ, ਯਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਿਰਾਗ ਜਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਟਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਚਿਰਾਗ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਯਮਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਚੌਦਹਵੀਂ ਨੂੰ, ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਵੇਲੇ, ਜੋ ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਚੌਦਹਵੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ, ਤਾਂ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਨਿਹਚਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੌਦਹਵੀਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੀਪ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਜੀ ਹਨ; ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਯਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕੱਦੂ, ਪ੍ਰਪੁੰਨਾਟ ਅਤੇ ਵਾਹਵਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵੇਲੇ ਘੁੰਮਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਰਕ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ, ਕੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, "ਹੇ ਅਪਾਮਾਰਗ! ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ," ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਪਾਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪੁੰਨਾਟ ਘੁੰਮਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਮ, ਧਰਮਰਾਜ, ਮ੍ਰਿਤਯੁ, ਅੰਤਕ, ਵੈਵਸਵਤ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ; ਔਦੁੰਬਰਾ, ਦਧਨਾ, ਨੀਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ, ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਰਕ ਲਈ ਚਿਰਾਗ ਦਿਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੋਹਣੇ ਦੀਪ ਜਗਾਓ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ; ਮਹਿਲਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਸਭਾ ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ। ਕੰਧਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਕੂਆਂ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਥਲੀਆਂ, ਅਸਥਾਵਾਂ, ਇਕਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਮਾਵੱਸ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ। ਪੱਖਵਾਰੀ ਸ਼੍ਰਾਦਧ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਅੰਜਨ ਖਵਾਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੋ। ਫਿਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਜਾਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ, ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ ਵਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਦੇਵਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਖੀਰ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਏ ਹੋਏ ਹਨ। "ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬਿਜਲੀ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਵਜੋਂ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਦੀਪਾਵਲੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ, ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਲੱਗੇ; ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਭਵਾਨੀ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਗਈ, ਗਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੌਰੀ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਲ ਭਰ ਸੁਖ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਅੱਧੇ ਸੁੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਢੋਲ-ਨਗਾਰੇ ਵਜਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ 'ਤੇ ਵਿਪਰੀਤਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ, ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੂਆ ਖੇਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਭਾਰ ਨਾ ਚੁਕਵਾਓ, ਨਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢੋ। ਗੋਵਰਧਨ, ਜੋ ਗੋਕੁਲ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਰ ਵਾਹਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ। ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਘਿਉ ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰੇ; ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੈਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ-ਪਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ।