ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਮਾਲਾ ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪੂਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾ ਭਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਜਾਂ ਵਨਮਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਵੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਨਿਮਰ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ... ਫਿਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲੇ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮੋਰ-ਸਵਾਰੀ, ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ।" ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਛੜੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਇਹ ਆਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਕੇਸਵ ਨੂੰ ਘੀ ਜਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਸਮੂਹ ਯਗ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਮਾਵੱਸ ਦੀ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕੇਸਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰ ਪੂਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਇਕ ਚੂਹਾ ਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਬਾਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਇਕ ਔਰਤ ਜਿਸਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ‘ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜਿਸਨੇ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਇਕ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਲੈ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ‘ਲੀਲਾਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇੱਕ ਗਵਾਲਾ, ਜਿਸਨੇ ਅੰਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇਖੀ, ਉਹ ‘ਵਿਜੈ’ ‘ਵਿਜੈ’ ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ ਘਰਾਂ, ਗੋਸ਼ਾਲਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਦੇਵ ਸਥਾਨਾਂ, ਸਮਾਧੀਆਂ, ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਘੀ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਦਿਨ ਤੱਕ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਪਾਪੀ ਪਿਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਤਰਪਣ ਜਾਂ ਜਲ-ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਵੀ ਦੀਵਾ-ਦਾਨ ਦੇ ਪੂਣ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਕਰਤਿਕ ਮਹਾਤਮਯ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ‘ਦੀਵੇ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ’ ਵਾਲਾ 121ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਕਰਤਿਕੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਸੋ ਕਿ ਦੀਪਾਵਲੀ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਉਂ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਕੀ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰਸ ਖੇਡ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕੰਦ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਮਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ, "ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ!" ਆਖ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਕਰਤਿਕ ਦੀ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਦੀ ਤੇਰਸ ਨੂੰ, ਯਮ ਦੇ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਟਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਯਮ ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਰਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਯਮ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਿਕ ਦੀ ਚੌਦਸ ਨੂੰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਰੂਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੌਦਸ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਕਲ ਪੱਖ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਚੌਦਸ ਨੂੰ, ਦੀਪਾਵਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ; ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਯਮ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਅਪਾਮਾਰਗ, ਘੀਆ, ਪ੍ਰਪੁੰਨਾਟ ਤੇ ਵਾਹਵਲਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਮੇਂ ਘੁੰਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਰਕ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ। ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, "ਹੇ ਅਪਾਮਾਰਗ, ਤੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ," ਆਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਮਾਰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਪੁੰਨਾਟ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਜਲ ਦਾ ਤਿਲਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਮ, ਧਰਮਰਾਜ, ਮ੍ਰਿਤਿਉ, ਅੰਤਕ, ਵੈਵਸਵਤ, ਕਾਲ ਤੇ ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਆਉਦੁੰਬਰਾ, ਦਧਨਾ, ਨੀਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਰਕ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਜਾ ਵੇਲੇ ਸੁੰਦਰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਲਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਸਭਾ ਭਵਨਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਕੰਧਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਖੂਆਂ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਥਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ, ਸੁੰਨੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਅਸਤਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅੰਮਾਵੱਸ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੱਖਵਾਰਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਕੇ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਘੀ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖਵਾਉਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੇ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਰਾਖੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਖੀਰ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। "ਤੂੰ ਹੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬਿਜਲੀ, ਸੋਨਾ, ਤੇ ਤਾਰੇ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਮੂਹ ਜੋਤਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈਂ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦੀਵੇ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।