ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਕੀ ਰਚਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਕੀ ਉਹ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਪੰਛੀ, ਸਵੇਤਜ, ਵਣਸਪਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਲਿਆਣ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?” ਇਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਉਹ ਮਾਇਆ ਕਹਾਈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣ, ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ। ਉਹ ਸੱਤ ਰੂਪ ਹਨ—ਗਾਇਤਰੀ, ਵਾਕ, ਸੁਰਲੋਕ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪੰਨਤਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ, ਉਮਾ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਵਰਨਿਕਾ ਅਤੇ ਧਰਮਦ੍ਰਵਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਤਰੀ ਤੋਂ ਵੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਾਇਤਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਵਸਤੀ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਸਮੇਤ। ਜਦੋਂ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਵਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅਮਰਤ ਵਰਗਾ ਜਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ; ਫਲਾਂ, ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣਯੋਗ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਵਾਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਵਿਵਾਦ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ, ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਵਸਤ੍ਰ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋਇਆ। ਉਮਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਅਰਧਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਵਾਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਤੀਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਤਪਤਿ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੁਰੂ, ਜੋ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਜਲ-ਕੁੰਭ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ। ਵਿṇੁ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੋਈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਵਿਕਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿṇੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਿṇੁ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿṇੁ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਛਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੈਰ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਉਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ; ਉਥੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਧਾਰਾ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਬਣਾਈ ਗਈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ-ਧਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰਿ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹਰਾ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣੀ; ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਜਪ, ਯਜ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੱਛ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਜਦੋਂ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ—ਗੰਗਾ ਦੁਆਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਜਾਂ ਇਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਭਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਜਾਓ; ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੋਗੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾਵਾਕ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲ ਪਏ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸਦਾ ਪਾਠ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਜ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਸਤੋਤ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਥੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਥੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਮ ਆਦਿਕ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਨੰਤ ਫਲ ਜਨਮੋ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਜਯ, ਜੋ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ...