ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ‘ਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਭੀਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਏ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼!” ਮੈਂ (ਕਥਾਵਾਚਕ) ਵੀ ਉਥੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਦਿਵਯ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਈ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਉਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਖ-ਚਿਲਾਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੈਨੂੰ ਇਥੇ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਰਹੇਗਾ।” ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਾਤਾ, ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਘਰ ਜਾ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬਾਤ ਸੁਣ।” ਉਹ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਨੂੰ ਭੀਖਾਰੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਜੋ ਅੱਖ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਣਮੁੱਲ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?” ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਜੋ ਧਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮਿੱਤਰ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਖੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਤੁੱਲ ਵੈਭਵ ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖੇਂਗਾ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਤਕ ਚਲੇਗਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਾਲ ਦੇਖੇਂਗਾ।” “ਇਸ ਲਈ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਧਨ ਲੈ ਲੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਮਾਣ। ਅਤੁੱਲ ਵੈਭਵ ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰਦਾਨ ਹਨ।” ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਧਨ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਾਲ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਵੇਂ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਧਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸੁਣ: ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਜਮਾਂਤਕਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਧਨ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਕਾਲ ਆਦਿਕਾ ਪਿਆਰਾ ਘਰ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।” ਮੈਂ (ਭੀਖਾਰੀ) ਆਖਿਆ, “ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਦੋਸਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ, ਚਰਿੱਤਰ, ਵਿਦਿਆ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਭੋਗ, ਯਸ਼ ਤੇ ਸੁਖ—ਸਭ ਕੁਝ ਧਨ ਨਾਲ ਹੈ।” “ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਦੋਸਤੀ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ।” “ਦਾਨ, ਯਜ, ਤੀਰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਸ਼ਯ ਬਣਾਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਧਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਧਨ ਵਿਹੂਣੇ ਲਈ ਵ੍ਰਤ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਧਰਮ ਦੀ ਸ੍ਰਵਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।” “ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਵਾਈ, ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਧਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।” “ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨੋ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਧਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੁਗਤਿ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।” ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤਾਂ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦਇਆ ਹੀ ਜਾਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਮੇਰਾ ਧਨ ਹੈ।” “ਅਹਿੰਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ, gleaning (ਚੁਗਾਈ) ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵਿਕਾ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਾਣਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।” “ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਆਨੰਦਤਾ, ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਦਾਨ, ਮੇਰਾ ਸੋਨਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਧਨ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।” “ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਯਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਸ (ਧਨ ਜਾਂ ਔਰਤ) ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਦਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ।” “ਚੰਗਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੀਕੜ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਬਚਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਧੋਇਆ ਜਾਵੇ।” ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰ੍ਹੇ; ਦਿਵਯ ਡੋਲ ਵੱਜੇ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਮਾਨ ਆਇਆ। ਉਥੇ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ।” “ਸਚਾਈ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸੁਖ ਭੋਗੋ। ਫਿਰ ਵੀ, ਭੋਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਧਾਰਤ ਰਹੇਗਾ।” ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਗਿਆਨ, ਆਚਰਨ ਤੇ ਬਾਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਹਰੀ, ਹਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਕਰ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਧਰਮ ਆਪ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ?” ਜਦ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀਖਾਰੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਤੇਰੀ ਧਰਮ-ਪਰਖ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਆਇਆ ਹਾਂ।” “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦਿਵਯ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ। ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੌਜਵਾਨ ਰਹੋਗੇ।” “ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਪਾਵੇਂਗਾ, ਦਿਵਯ ਗਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਲੋੜ ਤੇ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਾਧਾਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਦੂਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਤੁਲਾਧਾਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।