ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤુલਾਧਾਰ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਪਾਰੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਭਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਲਾ ਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਆਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਵਾਹ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ। ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਲ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟਾ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਹੀ ਗਵਾਹ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਜੋ ਗਵਾਹ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਖੁੱਟ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਾਸ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਯਜਨ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤુલਾਧਾਰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਗਵਾਹ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੀਕ ਵੀਰ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੁਭਾਗਾ ਸ਼ੂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਲਚ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਧਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ (ਦੇਵਤਾ) ਉਸਦੇ ਕਪੜੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਉਸਨੇ ਉਹ ਕਪੜੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਨੇ ਨਹੀਂ ਘੇਰਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਇਕ ਸੁੰਨੇ ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅੰਜੀਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਅਚੰਭਤ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੀ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਦਰਚ ਬਨਾਵਟੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸਦੀ ਲਾਲਚ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਉਥੇ ਲਾਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਲਾਲਚ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਨਰਕ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਧਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲਪਨ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਗਲਪਨ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵਿਕਾਰ, ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੋਹ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲਾਲਚ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਭ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਪ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਮੈਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!" ਉਹ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੈਂ (ਦੇਵਤਾ) ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਵਯ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦੇ ਕਾਰਨ— ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਆਈ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਜਲਦੀ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਹੱਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਇਆ। ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ, ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਾ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਵਚਨ ਸੁਣਕੇ— ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਭੀਖਿਆਟਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਮੈਂ (ਭੀਖਿਆਟਣ) ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖੀ, ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਣਦੇਖਾ ਕਿਉਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮਿੱਤਰ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਅਦੁਤੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ, ਜਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਾਗ ਸਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਲਦੀ ਜਾ, ਉਹ ਧਨ ਲੈ ਲੈ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਸੁਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ। ਅਦੁਤੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ।" ਉਸ ਸ਼ੂਦਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਧਨ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" "ਧਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸੁਣੋ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਅੱਗੇ: ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ, ਇੱਵੇਂ ਕਿ ਕਰ-ਵਸੂਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ, ਧਨ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਧਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਆਦਿ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਘਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੂਲ ਹੈ।" ਭੀਖਿਆਟਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ, ਚਰਿੱਤਰ, ਗਿਆਨ, ਸੋਹਣਾਪਣ, ਭੋਗ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖ—ਇਹ ਸਭ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼। ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਾ ਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਯਜ, ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਡ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਾ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਨਾ ਧਰਮ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾਈ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮੁੱਲ ਕੀ ਹਨ।