ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁੱਧਰਜ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਯ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਭ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਖਵਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਪਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਦੇ ਦਿੰਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਲਦਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਸੱਚਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਸੁਰ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ (ਭਗਵਾਨ) ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰਮ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਅਸੁਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਪਾਤਾਲ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਇੰਦਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਸੱਚ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ; ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸਿਧ ਯੋਗੀ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੱਚ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਾਧਾਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚੀ ਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਭਾਇਆ। ਜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਨਾਲ ਤੌਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੱਚੀ ਬਾਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਸੱਚੀ ਬਾਤ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਗਾਂ ਬਹੁਲਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਾਇਆ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਚਾਹੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕੀਮਤ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਗਵਾਹ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਗਵਾਹ ਅਖੁੱਟ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਣੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਯਜ੍ਯ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵੈਰ ਕਰ ਕੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੁਲਾਧਾਰਾ ਸਭ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਵੀਰ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੁਭਾਗਾ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਦੋ ਜੋੜੇ ਕਪੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਤੇ ਹੱਥ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪਿਆਲਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਦੋ ਕਪੜੇ ਲੈ ਲਏ। ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਉਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕਪੜੇ ਵੇਖੇ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੰਜੀਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੀ; ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਫੀ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਨਕਲੀ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜੇ ਉਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭਾਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਲਾਲਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਲਾਲਚ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਐਸਾ ਧਨ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲਪਨ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਗਲਪਨ ਤੋਂ ਇੱਛਾ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵਿਗਾੜ, ਵਿਗਾੜ ਤੋਂ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ; ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੋਹ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤਪ ਘਟ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਕੋਈ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼ੂਦਰ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਸ਼ਾਬਾਸ਼!" ਉਹ ਭੀਖਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੇ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਦਿਵਿਆ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਕਾਰਨ— ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਈ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਗੱਲ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕਲੇ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚੀਖ-ਚਿਲਾਟ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਮਝਾਇਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਿਸਮਤ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਜਾਣ ਨੂੰ, ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ; ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਾ, ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਪੁੱਛ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ— ਉਹ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਖਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਕਲੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਭੀਖਾਰੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸੋ।" ਭੀਖਾਰੀ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਤੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਖ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਾਫ਼ੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ?" "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੁੱਲ ਨਸੀਬ ਤੇ ਵੀਰਤਾ, ਜਦ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।