ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ, ਯੁਵਾਨੀ ਅਤੇ ਦਇਆ ਲਈ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਸ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ "ਸ਼ੁਭਾ"। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਨੇਕ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ। ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਔਰਤ ਝਟਪਟ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਦੱਸ।" ਉਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਰਾਂਗੇ। ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ ਕਬੂਲ ਕਰੋ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਨਾ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਤਰਸ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ। ਜੋ ਦੱਸਣਾ ਹੈ, ਦੱਸ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।" ਇਸ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਕੌਈ ਸਾਰਸ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਤੂੰ ਧਰਮਤੁਲਾ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਤੋ ਆਪਣਾ ਹਿੱਤ ਪੁੱਛ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸਤਰੀ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਰਭੈ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਨੇਕ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। "ਇਹ ਚੰਡਾਲਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ? ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ—ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ!" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਪਿਆਰੇ, ਸਿਰਫ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਦੱਸ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗਾ।" ਜਦ ਹਰੀ ਚਲਿਆ, ਤਦ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋਵੇ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਤੁਲਾਧਾਰ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਉਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਰਸ, ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਲਾਧਾਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਸ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਦੰਦ ਮੈਲੇ ਤੇ ਬੰਦ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।" ਤੁਲਾਧਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੱਕ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।" "ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾ, ਸਾਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੇ ਅਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਸੁਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ।" "ਉੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਗੱਲ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਸਮੇਤ; ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਤੁਲਾਧਾਰ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। "ਹੁਣ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਤੁਲਾਧਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗਾ।" ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਲਾਧਾਰ ਨਾ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ।" "ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਕੱਪੜੇ ਮੈਲੇ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੂਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦਾ?" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ; ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੋ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।" "ਸੱਚ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਝੂਠ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਿੱਚ।" "ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਤਰ, ਅਜਨਬੀ ਵੱਲ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ।" "ਜੋ ਐਸਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ; ਸੱਚ, ਸਯਾਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਹਿੰਮਤ, ਡੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਤੇ ਲਾਲਚ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ—" "ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਆਲਸ ਦਾ ਅਭਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।" "ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਸੱਚ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।" ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਲਾਧਾਰ ਦੇ ਭੇਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ।" "ਹੁਣ, ਜੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਦੱਸ।" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੀ ਯੁਵਾਨੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਸੀ—" "ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁੰਦਰੀ ਨਾਮੀ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਸੀ।" "ਇੱਕ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀ ਹੈ?' 'ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਛੱਡਾਂ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ?' ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।