ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੁਕਾ ਨਾਂ ਦੇ ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਲ੍ਹਮ-ਤੇਲ, ਪਾਨ, ਨਰਮ ਕਪੜੇ, ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚੀਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮਾਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਦਾ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਵਾਸ ਕਰਦੇ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਥੰਮ ਦੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ—ਮਨੋਹਰ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਚਮਕਦਾਰ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁਕਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੋਵੇ।" ਮੁਕਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ।" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਤਿਥੀ ਸਵਿਕਾਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਕਰਦਾ?" ਮੁਕਾ ਨੇ ਸਾਂਤਿ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਕਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਕਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਚੱਲੇਗਾ।" ਮੁਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੋਤੀ ਨਾ ਸੁੱਕਦੀ, ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ।" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਰੁਕ, ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੂੰ ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾ। ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਚਲਿਆ, ਤੇ ਰਸਤੇ 'ਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ?" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਪਿਤਾ? ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ? ਮੈਂ ਉਥੇ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਦੱਸੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤਿਵਰਤਾ; ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ; ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ।" "ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ-ਸੈਂਕੜੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਭੋਗ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।" "ਉਸਦੇ ਰਾਣੀ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਸੁਖ ਭੋਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ-ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਜ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਪੱਕੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ?'" "ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਡਰਦੀ।'" "ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਵੇਖਦੀ, ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਹੈ। ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆ ਵਾਂਗ, ਖਾਣ-ਪਾਣ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਵਾਂਗ।" "ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ। ਐਸਾ ਪਤਿਵਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਚ, ਬੋਲ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੋੜਦੀ।" "ਜਦ ਪਤੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਂਦੀ। ਐਸਾ ਪਤਿਵਰਤਾ ਹੈ। ਪਤੀ ਜਿਸ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਸੌਂਦਾ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ।" "ਹਰ ਥਾਂ, ਉਹ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਨਾ ਈਰਖਾ ਕਰਦੀ, ਨਾ ਕੰਜੂਸ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ।" "ਜੋ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੀ, ਪਤਿਵਰਤਾ ਹੈ।" "ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਾਲੇ ਮਰਦ—ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ—ਉਹਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝਦੀ, ਧਰਮਵਾਨ। ਐਸਾ ਪਤਿਵਰਤਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਪੁੱਛ।" "ਉਸਦੇ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ—ਸ਼ੁਭਾ ਨਾਂ ਦੀ—isਤਰੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ, ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਉਥੇ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਭਾ ਘਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੜਬੜੀ ਦੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਆਈ। ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਸਾਧੂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।" ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਰਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਆਤਿਥੀ ਸਵਿਕਾਰੋ।" ਸਾਧੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਆਸ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ। ਜੋ ਚਾਹੀਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਕਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਵਧੀਆ ਸਾਧੂ। ਤੂੰ ਧਰਮਤੁਲਾ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਪੁੱਛ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੁਭਾ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਥੇ, ਸਾਧੂ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਧੂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਨਿਰਭੈ ਹੈ।