ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਧਾਤਰੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਾਤਰੀ ਦਾ ਫਲ, ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਲਗੀ ਰਹੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੂਲਾ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਯਜਨ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਬਾਰਹੀਂ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਂ-ਮੁਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਧਾਤਰੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਨੁਸ਼-ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਾਤਰੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਵਰਨ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਧਾਤਰੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ' ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ-ਪੰਜ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹਾਤਮ, ਉੱਤਰ ਖੰਡ, ਪਦਮਾ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਵਾਦ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ? ਦੱਸੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਕਾਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਣੀ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਚੌਂ-ਮੁਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨੂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ; ਤੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਆਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।" "ਉੱਥੇ, ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ, ਸਵਾ, ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਗਰਜਣ ਹੋਈ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸਵਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬੁਲਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ।' 'ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ—ਕੀ ਕਰੀਏ?' ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੇ ਸਵਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਲਓ।'" "'ਪਰ, ਇਸ ਪੁਣਯ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ।' ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ।' ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਗਾਇਤਰੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਗਈ, ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਮ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਵਾ ਯਜਨ-ਸਥਲ ਤੇ ਆ ਗਈ।" "ਸਵਾ ਨੇ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: 'ਜਿੱਥੇ ਅਯੋਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ ਤੇ ਯੋਗਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ: ਅਕਾਲ, ਮੌਤ, ਤੇ ਡਰ।' 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਓਗੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਓਗੇ।' 'ਤੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸੱਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਵੇ।'" "ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਾਇਤਰੀ ਕੰਪ ਗਈ; ਉੱਠ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸਵਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: 'ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾ।'" "ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਆਗਵਾਨ ਵਿੱਚ, ਚੀਕ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਗੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?'" "ਇਸ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੇ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਗਈ, ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਓ। ਸਵਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਗਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਧਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।' 'ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਮੂੜ੍ਹ ਬਣੋ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਗੋ।'" "ਅਸੀਂ ਦੋਨੋਂ, ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਗਾਂਗੀਆਂ।" "ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, 'ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਰਾਜਾ, ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਏ।' ਉੱਥੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਬਣਿਆ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੇਣੀ ਨਦੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਕੁਦਮਿਨੀ-ਗੰਗਾ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਦੀ ਬਣਿਆ।" "ਜਾਣੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮੂੜ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਏ।" "ਦਿਵਯ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗੀਆਂ; ਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਤੇ ਸਵਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਗੀਆਂ।" "ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦੋਨੋਂ ਨਦੀਆਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਉੱਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਨੂੰ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।" "ਦੋਨੋਂ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਬਣ ਗਏ; ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਿਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਾਤਰੀ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।