ਗਰੁੜ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੁਟ ਬਲ ਨਾਲ ਉਡਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰਾਚਲ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਡਦੇ-ਉੱਡਦੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹੀ ਟਾਹਣੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਟਾਹਣੀ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀ, ਤਦ ਗਰੁੜ ਨੇ, ਗੋਮਾਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫੜ ਲਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈਂ?" ਗਰੁੜ ਨੇ, ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕੱਛੂਏ ਨੂੰ ਫੜਕੇ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੈਂ ਗਰੁੜ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪੰਛੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਫੜਿਆ ਹੈ। ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਰੁੱਖ, ਨਾ ਪਹਾੜ ਮੇਰਾ ਭਾਰ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।" ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਉਤਰਾ, ਤਾਂ ਟਾਹਣੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਾਹਣੀ ਫੜਕੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੱਖਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ, ਕੌਣ ਉਸਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ 'ਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾ, ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗੇ।" ਗਰੁੜ ਨੇ ਸੰਦੇਹ ਜਤਾਇਆ, "ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦੇ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਭਾਰ ਸਹਿ ਲਵੇਂਗਾ? ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਝੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਹਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਆਪੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।" ਗਰੁੜ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ" ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਉਤਰਾ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਰੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ذਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੰਬੀ। ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਨੇ ਟਾਹਣੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਟਾਹਣੀ ਡਿੱਗੀ, ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਬ ਉਠੀ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਹਿਲ ਗਏ। ਫਿਰ, ਗਰੁੜ ਨੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਟੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾ ਲੈ, ਤੇਰੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗੀ।" ਗਰੁੜ ਨੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮਾਸ ਖਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਘਾਵ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਤਦ ਗਰੁੜ ਨੇ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?" ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਘਟਾ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰੇ, ਸਭ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਰਮਪੁਰਖ, ਦੱਸੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?" ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਵਾਹਨ ਬਣ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਰਹਿ।" ਗਰੁੜ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੋ ਜਾ।" "ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਅਭੇਧ ਰਹੇਂਗਾ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਗੇ। ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇਰਾ ਚਾਹਿਆ ਤੂੰ ਸੌਖੀ ਨਾਲ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਗਰੁੜ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ-ਭਗਤ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਉਧਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ, ਉਸਦੀ ਸਤੁਤੀ ਗਾਉਂਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਹਰੀਵਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਗੋਵਿੰਦ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰਨ ਪੂਣ ਕਰਕੇ ਪਰਮਪੁਰਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਕਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਦਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੰਨ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਮਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਡੋਲ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਰਮਪੁਰਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਕਈ ਤਪ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌਤ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ।